Er zijn 7 verschillende ruimtes. De volledige structuur is quasi rechthoekig met een totale lengte aan de binnenzijde van 10,42 m en de totale breedte, exclusief het mangat (Ruimte 6), van 6,9 m. De gemiddelde hoogte binnenin bedraagt 2,10 m.

Grondplan van de Schuilkelder te Knesselare

Ruimte 1: Toegang met trappen
De kelder is anno 2011 nog steeds toegankelijk via de oorspronkelijke trappen. De trap is 6,26 m lang en 1,49 m breed. De trap daalt via 17 betegelde treden (8 treden, een plateau en 9 treden) 3,05 m van het straatniveau tot aan de vloerplaat van de kelder.

De trapconstructie is opgetrokken uit grijze betonnen vierkante vloertegels (zijde = 30 cm) en de muren bestaan uit gele bakstenen (formaat). Elke trede is ca. 30 cm lang en 10,5 cm diep. In de muur langs de trap is de leuning nog aanwezig, de wand zelf bevat twee ingemetselde stenen platen met verwijzing naar architect en aannemer.

De trap mondt uit voor de toegangsdeur tot de kelder. Deze deur draait naar buiten open maar is niet origineel. De ruimte tussen de trap en de deur bedraagt 0,81 m bij 1,49 m en er is een rooster met 9 spaken (46 x 44 cm) in de tegelvloer aangebracht.

Toegang tot de schuilkelder

Ruimte 2
Via de deur komt men in de eerste echte ruimte van de schuilkelder (2,90 m bij 2,25 m), de dikte van de muur ter hoogte van het deurgat bedraagt 38 cm. De vloer van deze ruimte en van alle volgende ruimtes bestaat uit gele vierkante tegels (z = 15 cm) die we ook aantroffen in Ursel. De bijhorende plinten zijn ca. 11 cm hoog, 1,5 cm dik en zo’n 20,5 cm lang. De ruimte is voorzien van een recente elektriciteitskast.

Ruimte 3
Vanuit Ruimte 2 betreedt men via een deur in de zuidelijke muur de ingerichte Ruimte 3, die 4,40 m bij 2,90 m meet. De deur draait naar binnen maar is niet meer origineel, zoals alle deuren binnen de constructie. De muur tussen deze ruimtes is 23 cm dik. Bijna rondom deze ruimte zijn tegen de muren banken aangebracht. Ze bestaan uit 2 planken (ca. 30 cm breed) en rusten op in de muur verankerde metalen profielen. In de zuidwestelijke hoek is een verhoogd plateau gebouwd (78 x 56 cm) met een ingemetselde metalen plaat (38 x 24 cm) met opschrift Stork. Misschien stond hier ooit een kachel.
In de westelijke muur is een toegangsdeur tot de volgende ruimtes voorzien. Het deurgat is 185 cm hoog en 77 cm breed. De deur draait open in de richting van Ruimte 4. De muur tussen beide ruimtes is 23 cm dik.

Ruimte 4: Gang met toilet en douchekamer
Deze centrale ruimte bestaat uit een gang die uitgeeft in Ruimte 6 en waar aan de noordelijke zijde het sanitair is gebouwd en waar langs de zuidelijke zijde een grote opening is naar Ruimte 5.

De gang meet ca. 4,06 m en ca. 1 m. Deze centrale gang wijkt totaal van de geschrankte lijn af, die we terugvonden in Ursel, waaruit we besluiten dat dit eerder een civiele schuilkelder is.

Het sanitair blok ten noorden van de gang is even lang en ca. 1,10 m breed en bestaat uit een apart toilet en douche tussenin twee kleedkamers. De muren van dit blok zijn opgebouwd uit een soort snelbouwtegels met tandgroefsysteem die ook voorkomen in het sanitair blok van Ursel. Deze vierkante tegels hebben een zijde van 17 cm en zijn 4 cm dik. Aan beide zijden is een geel glazuur aangebracht. De toiletpot is verdwenen. Er waren wel nog een recentere douchebak en douchegordijnen aanwezig uit de gebruiksperiode van de Civiele Bescherming.

Vanuit de gang kan men via een doorgang van ca. 1,80 m ook Ruimte 5 betreden. Deze is 4,00 m bij 2,50 m en in de zuidwestelijke hoek is de toegang naar het mangat (Ruimte 6) aangebracht. De opstap zit ca. 43 cm boven het vloerniveau en de deur naar het mangat is ca. 1,63 m hoog. De deur draait naar binnen. Deze ruimte is verder leeg.
Ruimte 6
Deze nooduitgang bereikt men via een lage opening van 1,63 m hoog en is vrij smal (112 cm bij 79 cm) en is 2,98 m hoog. In de zuidelijke muur is een trap met 9 metalen sporten bevestigd, bovenaan voorzien van een mangat afgesloten met een loodzwaar luik.

Trap naar buiten

Ruimte 7
De laatste kamer is 5,01 m breed en 2,98 m lang. Er is een toegang via de gang Ruimte 4 van 82 cm breed en 197 cm hoog. De dikte van de muur is hier 28 cm. Deze toegang bevindt zich in de oostelijke muur van Ruimte 7. De niet originele deur draait open in de richting van Ruimte 7. Daarin bevindt zich nog een bord van de Civiele Bescherming met souvenirs uit de Koude Oorlog.

Aandenken aan het gebruik door de civiele bescherming

Conclusie
Deze schuilkelder is een constructie van meer dan 10 m lang. De buitenmuren zijn vermoedelijk 40 cm dik terwijl de binnenmuren variëren tussen 23 en 28 cm dik. De dikte van de dakplaat schatten we uit het verschil tussen de hoogte van de nooduitgang (2,98 m) en de gemiddelde hoogte van de schuilkelder (2,10 cm). Deze eenvoudige rekensom (88 cm) samen met de dikte van de bestrating boven de kelder (gemiddeld 20 cm) laat ons een dakdikte tussen de 50 en 60 cm vermoeden.

Door het langer gebruik van deze schuilkelder door de Civiele Bescherming zijn er minder originele elementen aanwezig dan in die van Ursel. Toch zijn de vloertegels en de tegels van het sanitair blok dezelfde, wellicht behoorden ze tot eenzelfde bestelling.

In geen enkele  ruimte is een afvoer voor water voorzien. De grond nabij de kerk van Knesselare is dus minder nat dan die in Urseldorp. Maar het grote verschil met de variant in Ursel is het ontbreken van echt versterkte elementen. Geen enkele deur is zwaar verstevigd of toont sporen ervan. Mogelijk zijn de oorspronkelijke zware metalen deuren door houten exemplaren vervangen. Verder beschikt de kelder over een centrale gang in plaats van over geschrankte toegangen tussen de ruimtes zoals in Ursel. Dit laatste aspect maakt het plausibel dat deze bunker vooral voor de burgers was opgetrokken.

David Vanhee

Aanzet van het onderzoek

Immo Danneels nv en Green Corner nv plannen de aanleg van een verkaveling van 40 loten (2,7 ha) aan de Sint-Hubertstraat te Petegem-aan-de-Leie (Deinze). Het terrein wordt in het zuidwesten begrensd door de Kattenbeek, die meer naar het noorden uitmondt in de Leie.

Voorafgaand aan de aanleg van de verkaveling werd tussen 27 en 29 april 2011 een vooronderzoek met proefsleuven uitgevoerd door All-Archeo bvba. Gezien er archeologsiche sporen werden aangetroffen tijdens dit vooronderzoek, werd er een op een deel van het terrein (circa 0,86 ha) een vlakdekkende opgraving uitgevoerd. Ook dit onderzoek werd uitgevoerd door All-Archeo bvba.

Vooronderzoek met proefsleuven

Tijdens dat vooronderzoek werden 19 sleuven aangelegd, waarin 110 mogelijke archeologische sporen werden geregistreerd. Het gaat om greppels, paalkuilen en kuilen.

Sleuvenplan van het vooronderzoek in de Sint-Hubertstraat

De aangetroffen greppels hebben een lichte bruingrijze tot grijsbruine gevlekte vulling en hebben doorgaans een noord-zuid tot noordoost-zuidwest oriëntatie. Deze laatste oriëntatie is evenwijdig aan de Sint-Hubertstraat.

Twee greppels vallen op door hun ligging te midden van een palencluster (zie verder) in het kijkvenster tussen werkput 14 en 15. Ze lopen lichtjes naar elkaar toe en zijn gelijkaardig van uitzicht. Op basis van vondstmateriaal kunnen ze gedateerd worden in de volle middeleeuwen tot nieuwe tijd. Opvallend is dat ze gelijklopen met de oriëntatie van de aanwezige palenrijen.

Bij het onderzoek werden acht kuilen aangetroffen. Drie zijn onregelmatig van vorm, twee zijn rechthoekig en drie zijn rond. Ze hebben allen een bruine of bruingrijze gevlekte vulling. Spoor 7 en werkput 7 valt op door de grote hoeveelheid houtskool. Mogelijk gaat het om een brandrestengraf. De kuil die er net naast ligt, spoor 6, valt op door zijn grootte. Met circa drie meter diameter is hij beduidend groter dan de overige kuilen. Een boring toonde aan dat de kuil ca. 67 cm diep is.

Mogelijk brandrestengraf (S7) in werkput 7.

De aangetroffen paalsporen vertonen een gelijkaardige vulling als bij de greppels, met een grijsbruin tot bruingrijs gevlekt uitzicht. De vorm is meestal rond of rechthoekig. Enkele zijn eerder onregelmatig van vorm. Ze werden voornamelijk aangetroffen in werkputten 7, 10, 13, 14 en 15.

Een van de ronde paalsporen (S4A) aangetroffen in werkput 13.

De grootste cluster van paalsporen is deze in het kijkvenster tussen werkput 14 en 15. Het gaat om een negentiental paalsporen, waarin een huisplattegrond gezien kan worden (zie verder). Vier paalsporen in deze cluster vallen op door hun vulling die eerder grijsgeel gevlekt is. Deze sporen zijn tevens de grootste sporen van de cluster. Het gaat mogelijk om dakdragende palen.

Zicht op het kijkvenster aangelegd ter hoogte van werkput 15, met de aangetroffen palencluster en greppelstructuren.

Mogelijke dakdragende palen (S8-10) ter hoogte van de palencluster in werkput 15.

Vondsten plaatsen deze structuur in de volle of late middeleeuwen. Het is niet duidelijk of greppels WP14S5 en WP15S7 iets te maken hebben met deze structuur, al is het frappant dat deze parallel lopen aan de palenrijen.

De drie kleine rechthoekige paalsporen in werkput 7 zijn op basis van hun vulling waarschijnlijk recent te noemen. In werkput 13 bevinden zich nog drie ronde paalsporen, die zich door hun donkerdere vulling onderscheiden van de rest.

Tot slot werden nog een aantal verstoringen aangetroffen, vooral te situeren in het zuidoosten en het noordoosten van het terrein, aansluitend aan de bestaande bebouwing. Ze hebben een donkere bruingrijze tot grijsbruine vulling en bevatten heel wat bouwpuin in het noordoosten en manifesteren zich als een gecompacteerde zone in het zuidoosten.

Besluit

Uit onderzoek van het aangetroffen vondstmateriaal en de aanwezige sporen en structuren die hieruit reeds afgeleid konden worden, is gekomen tot de afbakening van een site. Deze omvat bewoningssporen die vermoedelijk te dateren zijn in de volle of late middeleeuwen. Verder omvat de site mogelijk ook een brandrestengraf.

Het archeologisch vooronderzoek op de terreinen van Immo Danneels en Green Corner nv toonde de aanwezigheid van greppels, kuilen, paalsporen en verstoringen aan. Aan de hand van de evaluatie van de aangetroffen sporen en structuren, werd een site afgebakend. Deze kan in de volle of late middeleeuwen gedateerd worden. Verder omvat het tevens een mogelijk brandrestengraf.

Op basis van deze vaststellingen werd een vervolgonderzoek aanbevolen, gezien een bewaring in situ geen optie was. De zone die afgebakend werd voor vervolgonderzoek beslaat ca. 0,86 ha.

Archeologisch onderzoek

Gefaseerd grondplan. Groen: metaaltijden Blauw: Romeinse tijd Paars: middeleeuwen Rood: nieuwe of nieuwste tijd

1. Bewoningssporen uit de ijzertijd

Bij de opgraving konden een aantal elementen vastgesteld worden van een erf uit de ijzertijd. In de eerste plaats gaat het om een gebouwplattegrond. Deze bevond zich slechts gedeeltelijk binnen de onderzoekszone en is wellicht verstoord bij de aanleg van de spoorwegberm naast het terrein. Ten oosten van deze gebouwplattegrond bevond zich een waterkuil en konden een achttal spijkers vastgesteld worden.

De breedte van de noordwest-zuidoost georiënteerde plattegrond bedroeg circa 7,20 m. De paalsporen van de basisstructuur hebben een diameter van circa 80 cm en een bewaarde diepte van 64 tot 70 cm. De vulling is lichtgrijs gevlekt. De oriëntatie van de plattegrond sluit aan bij die van de aangetroffen spijkers. Gezien slechts enkele sporen van het gebouw konden gedocumenteerd worden, is het niet mogelijk verder inzicht te krijgen in het gebouwtype.

Gedeeltelijk bewaarde ijzertijdplattegrond.

Op vlak van oriëntatie hebben vijf spijkers een noordwest-zuidoost oriëntatie  en drie spijkers eerder een noord-zuid oriëntatie. De lengtes van de zijden varieert tussen 2 en 4 m. De sporen zijn rond van vorm, met een diameter tussen 25 en 45 cm en een bewaarde diepte van 12 tot 38 cm. De vulling is donkergrijs gevlekt. In één spoor werd een wandfragment handgevormd aardewerk aangetroffen, evenals twee fragmenten huttenleem. Een ander spoor leverde een wandfragment handgevormd aardewerk op.

Centraal in het noorden van het onderzoeksterrein werd een waterkuil vastgesteld. Deze wordt doorsneden door een recentere greppel. Wellicht kan dit spoor gerelateerd worden aan de aangetroffen plattegrond uit de ijzertijd. De kuil heeft een diameter van 3,7 m en een diepte van 95 cm. De vulling bestaat uit twee opvullingspakketten: het onderste pakket is donkergrijs en enigszins gelaagd en het bovenste pakket is homogeen grijs. Het onderste opvullingspakket lijkt gevormd door het traag dichtslibben van de waterkuil, terwijl het bovenste pakket kan gerelateerd worden aan de dempingsfase.

De waterkuil leverde verschillende vondsten op. Er werd een randfragment, een wandfragment en een bodemfragment in handgevormd aardewerk aan het oppervlak aangetroffen samen met een fragment van een maalsteen. In het bovenste pakket werden zeven wandfragmenten handgevormd aardewerk aangetroffen, evenals nog twee fragmenten van een maalsteen. Tot slot leverden het onderste pakket nog negen wandfragmenten handgevormd aardewerk op en nog 20 fragmenten van een maalsteen.

2. Begravingssporen uit de ijzertijd of Romeinse tijd

Tijdens het onderzoek werd een rechthoekig brandrestengraf aangetroffen, dat in de ijzertijd of in de Romeinse tijd kan gedateerd worden. Het graf bevindt zich in het zuiden van het onderzoeksgebied.

Het heeft afmetingen van 1,4 x 3,3 m en is noordoost-zuidwest georiënteerd. De vulling bestond uit twee lagen: de bovenste laag is een zwartbruin opvullingspakket, de onderste laag is een zwarte houtskoollens. De kuil is slechts 15 cm diep bewaard. Het spoor leverde geen vondstmateriaal op. De vulling werd volledig uitgezeefd, in functie van verder natuurwetenschappelijk onderzoek. De 14C-datering op het houtskool is in uitvoering en kan meer duidelijkheid brengen over de exacte datering van dit spoor.

Brandrestengraf.

Brandrestengraven komen zowel in kleine grafveldjes als geïsoleerd voor. Mogelijk kunnen ze geïnterpreteerd worden als veldgraven. Bijgiften komen slechts sporadisch voor. De graven zijn niet georiënteerd volgens één bepaalde richting. Ook in de afmetingen van de kuilen zit heel wat variatie (LALOO 2009: 364). Het profiel van het graf op de site in Deinze sluit met zijn rechte wanden en vlakke bodem aan bij de meest voorkomende graven, zoals aangetroffen op de site Evergem – Kluizendok (LALOO 2009: 328-334), maar is duidelijk veel ondieper bewaard. Met zijn afmetingen van 3,3 x 1,4 m is het graf vrij groot. Er zijn tot nog toe slechts weinig brandrestengraven aangetroffen, die afmetingen hebben die veel groter zijn dan 2 x 1 m. (LALOO 2009: 334) Andere geïsoleerde brandrestengraven werden in de regio onder meer aangetroffen in Evergem – Ralingen/Schoonstraat (VAN DE VIJVER 2009: 75-79), Evergem – Koolstraat (DE LOGI 2009: 135-137) en Knesselare – Aquafintracé. (HOORNE 2006: 25-26) Het gaat doorgaans om een rechthoekige graven, maar in het geval van Knesselare, ook om een rond graf. Doorgaans bevindt er zich weinig tot geen botmateriaal in de graven (LALOO 2009: 328-334; DE LOGI 2009: 135-137), wat ook op de site in Deinze het geval bleek.

3. Bewoningssporen uit de middeleeuwen

De grootste concentratie aan middeleeuwse sporen bevindt zich in het noorden van het onderzoeksterrein. Aan de volle middeleeuwen kunnen twee gebouwplattegronden toegewezen worden van een drieschepig, bootvormig type. Wellicht kunnen een aantal van de aangetroffen spijkers eerder gerelateerd worden aan deze woongebouwen. Ook zijn er een aantal greppels aanwezig, die mogelijk het erf afbakenden.

Grondplan en doorsnedes van middeleeuwse gebouwplattegrond 1.

In het oosten van de onderzoekszone is een noordwest-zuidoost georiënteerde gebouwplattegrond aanwezig. De plattegrond is driebeukig, met afmetingen van minimaal 8,4 x 15,2 m. Het gebouw is slechts gedeeltelijk bewaard: enerzijds zijn de sporen ondiep bewaard of zelfs volledig verdwenen; anderzijds is het uiteinde aan de oostzijde vergraven door een recentere perceelsgracht. De paalsporen zijn doorgaans donkergrijs, licht gevlekt en vierkant tot ovaal van vorm, met een diameter tussen 50 en 150 cm. De bewaarde diepte varieert tussen 10 en 46 cm.

Het vondstmateriaal omvat voornamelijk gedraaid grijs aardewerk. Het opvallendste is een randfragment van een kogelpot, die gedateerd kan worden van het einde van de 10de tot de eerste helft van de 13de eeuw. Op de schouder is decoratie aangebracht in de vorm van vierkantjes, met behulp van een radstempel. Naast gedraaid grijs aardewerk werden ook enkele fragment handgevormd aardewerk aangetroffen. Een enigszins vergelijkbare gebouwplattegrond werd aangetroffen op de site Zomergem – Rijvers. Deze heeft eveneens een noordoost-zuidwest oriëntatie. (BRUGGEMAN 2011)

Een tweede plattegrond, die wellicht ook in de volle middeleeuwen gedateerd kan worden, bevindt zich in het noordwesten van het onderzoeksterrein en is noordwest-zuidoost georiënteerd. Vondstmateriaal ontbreekt volledig. Ook hier is de plattegrond slechts gedeeltelijk bewaard ten gevolge van een latere perceelsgracht. Het gebouw heeft een bewaarde breedte van 10,1 m en een bewaarde lengte van 8,5 m. Evenals de eerste plattegrond, lijkt dit gebouw driebeukig en bootvormig te zijn. De palen van de draagstructuur hebben een diameter van maximaal 1 m en een bewaarde diepte van maximaal 58 cm.

Grondplan en doorsnedes van middeleeuwse gebouwplattegrond 2.

De twee aangetroffen middeleeuwse gebouwplattegronden kennen verschillende parallellen in de regio. Op de site Evergem – Ralingen/Schoonstraat werden een aantal vrij volledige gelijkaardige driebeukige volmiddeleeuwse gebouwen aangetroffen. Slechts één van de twee plattegronden op de site in Deinze leverde dateringsmateriaal op. Dit laat een datering toe tussen de 10de en het begin van de 13de eeuw. Gelijkaardige plattegronden in de regio worden gedateerd tussen de 10de en de 12de eeuw. (VAN DE VIJVER 2009: 34-40)

De buitenste palenrijen van de dubbele wandpalen, die de twee zijbeuken omvatten, zijn vaak kleiner en minder zwaar ingezet. Dit kan duidelijk gezien worden bij een gebouwplattegrond aangetroffen op de site Evergem-Koolstraat. (DE LOGI 2009: 145-147) Ook bij de site in Deinze zijn bij beide gebouwen de buitenste palenrijen minder diep ingezet – voor zover dit nog kon vastgesteld worden – als gevolg van de verstoring door recentere grachtstructuren. Dit verklaart wellicht waarom bij de eerste plattegrond één van de buitenste palenrijen niet meer bewaard is.

Op vlak van oriëntatie sluiten de aangetroffen middeleeuwse gebouwplattegronden aan op de meest courante richtingen in de regio. Naar analogie met de eerste gebouwplattegrond werd onder meer een noordoost-zuidwest oriëntatie vastgesteld in Evergem-Ralingen (VAN DE VIJVER 2009: 34-40). De oriëntatie van de meeste plattegronden op de site Evergem-Koolstraat (DE LOGI 2009: 145-147) en Aalter-Manewaarde (DE SMAELE 2009) hebben, evenals de tweede gebouwplattegrond op de site in Deinze, een oost-west oriëntatie.

Het middeleeuwse erf wordt mogelijk afgebakend door een greppel. Deze greppel heeft een lichte noordwest – zuidoost oriëntatie en een zwartgrijze vulling. Mogelijk werd het erf vergroot met de aanleg van  twee andere greppels. Deze hebben dezelfde oriëntatie en zijn ongeveer even breed. Uit een van deze greppels is een randfragment rood geglazuurd aardewerk van een bord afkomstig. Dit fragment is te dateren in de late middeleeuwen of nieuwe tijd.

4. Sporen uit de nieuwe en nieuwste tijd

Uit de nieuwe en nieuwste tijd kon een palenrij, wellicht afkomstig van een noordoost-zuidwest georiënteerde afsluiting vastgesteld worden. Deze afsluiting kon over een afstand van 71 m gevolgd worden. De paalsporen zijn los van vulling en zijn vierkant tot rond van vorm. Ze hebben doorgaans een diameter kleiner dan 10 cm en zijn slechts enkele centimeter diep bewaard. De tussenafstand tussen de paaltjes bedraagt 1,6 m. Daarnaast bestaan de sporen voornamelijk uit perceelsgreppels, in hoofdzaak te plaatsen in de nieuwe tijd. De perceelsgreppels hebben doorgaans een noordwest-zuidoost tot noordoost-zuidwest oriëntatie.

Vondstmateriaal omvat vooral steengoed (Siegburg, Raeren en Langerwehe), grijs gedraaid aardewerk, enkele scherven handgevormd aardewerk, ijzeren nagels en geglazuurd aardewerk.

Algemeen besluit

Bij de opgraving op de site Deinze – Sint-Hubertstraat werd een erf uit de ijzertijd vastgesteld. In de eerste plaats omvat het een noordwest-zuidoost georiënteerde gebouwplattegrond. Dit bevond zich slechts gedeeltelijk binnen de onderzoekszone en is wellicht verstoord bij de aanleg van de spoorwegberm. Ten oosten van deze gebouwplattegrond bevond zich een waterkuil, die naast aardewerk verschillende maalsteenfragmenten opleverde. Ook konden een achttal spijkers, met een noorwest-zuidoost of een noord-zuid oriëntatie worden herkend. Slechts twee ervan konden met enige zekerheid aan de ijzertijd toegewezen worden. Tijdens het onderzoek kon tevens een ondiep bewaard, rechthoekig brandrestengraf vastgesteld worden, te dateren in de ijzertijd of in de Romeinse tijd. Onderaan het spoor bevindt zich een houtskoolrijke lens, met daarboven een opvulpakket. Het spoor leverde geen vondstmateriaal op.

Aan de volle middeleeuwen kunnen twee gebouwplattegronden toegewezen worden van een drieschepig, bootvormig type. Het eerste gebouw kent een noordoost-zuidwest oriëntatie. De palen van de meest noordelijke beuk bleven niet bewaard. De tweede middeleeuwse gebouwplattegrond is noordwest-zuidoost georiënteerd, en leverde geen vondstmateriaal op. Ook zijn er een aantal greppels aanwezig, die mogelijk het erf afbakenden. De gebouwplattegronden sluiten aan bij de uit de regio gekende middeleeuwse voorbeelden.

Bibliografie

Bruggeman J., Derieuw M. & Reyns N., 2011, Archeologische opgraving Zomergem – Rijvers, Rapporten All-Archeo bvba 28, 99p.

De Logi A., Deconynck J.,  Vanholme N. & Reniere S., 2009, Archeologisch onderzoek Evergem – Koolstraat 1 oktober 2008 tot 10 juni 2009, KLAD-rapport 15, 176p.

Derieuw, M., N. Reyns & J. Bruggeman, 2011, Archeologisch vooronderzoek Petegem-aan-de-Leie (Deinze) – Sint-Hubertstraat, Bornem (Rapporten All-Archeo bvba 35).

Hoorne J., Vanhee D., Eggermont N. & Decorte J., 2006, Archeologische opvolging Aquafintracé Aalter-Brug – Knesselare fase 1 A. 3 november – 2 december 2005, KLAD-rapport 1, 35p.

Laloo P., De Clercq W., Perdaen Y. & Crombé P., 2009, Het Kluizendokproject. Basisrapportage van het preventief archeologisch onderzoek op de wijk Zandeken (Kluizen, gem. Evergem, prov. Oost-Vlaanderen). December 2005 – december 2009, UGent Archeologische Rapporten 20, 400p.

Van de Vijver M., Keppens K., Schynkel E. & Dalle S., 2009, Archeologisch onderzoek Evergem – Ralingen/Schoonstraat, 23 februari tot 26 juni 2009, KLAD-rapport 14, 92p.

De Smaele B. & De Langhe K.,  2009, Aalter Manewaarde (2008), http://www.deklad.be/aalter-manewaarde-2008.

Deze bijzondere archeologische site kan nu ook gratis worden bezocht door families, scholen en jeugdbewegingen. Je vindt de Hoge wal nabij het Sportcentrum Hoge Wal (Guldensporenlaan 34 Evergem-Ertvelde).

Je kan ook met de klas of de familie meer leren over de motte. Voor klassen van het 1e en 2e leerjaar of voor families met kinderen van 5 jaar kan je met het pakket “Wat een berg” aan de slag. Voor klassen van het 5e en 6e leerjaar of families met kinderen vanaf 8 jaar kan je het pakket “Het mottemysterie” downloaden. Beide vind je op de site over de Hoge wal.

Aan de hand van spelelementen en leuke zoekopdrachten ervaren de kinderen hoe het leven op de motte in de middeleeuwen er aan toe ging en ontdekken ze het raadselachtige geheim van de motte. De leerlingen van het eerste en tweede leerjaar onderzoeken op speelse en fantasierijke wijze de geschiedenis van de vroege middeleeuwen. Leerlingen van het vijfde en zesde leerjaar ontsluieren het raadselachtige geheim van de Motte.

De audiogids en het spelmateriaal kan je gratis afhalen in Sportcentrum Hoge Wal, Guldensporenlaan 34, Evergem-Ertvelde. De ontdekkingstocht duurt ongeveer 75 minuten.

Dit project kwam tot stand met de steun van Provinciebestuur Oost-Vlaanderen, COMEET, Erfgoedcel Meetjesland en de Vlaamse Overhei

In de voormiddag vinden er informatiesessies plaats rond specifieke vondstencategorieën en een nieuwe dateringsmethode.

Voor de namiddag staan recent onderzoek in Oost-Vlaanderen en nieuwe inzichten op het programma.

Het centrale thema “militaria en versterkingen” richt zich op het leren herkennen van aanwijzingen van militaire aanwezigheid en de recentste inzichten over versterkingen uit de diverse periodes in Oost-Vlaanderen. Mede in het vooruitzicht van de Grote Oorlog wordt de nadruk op de recentere perioden gelegd, maar ook de late middeleeuwen en de tussenliggende periodes komen aan bod.

De Oost-Vlaamse Archeologiecontactdag is een organisatie van de Provincie Oost-Vlaanderen (dienst Erfgoed) en het Ename Expertisecentrum voor Erfgoedontsluiting vzw in samenwerking met het Verbond voor Oudheidkundig Bodemonderzoek in Oost-Vlaanderen (Vobov vzw) en het PAM Velzeke en Ename.

DATUM
Zaterdag 3 december 2011; vanaf 09u00.

LOCATIE
Lokalen van het Provinciaal administratief Centrum (PAC Het Zuid)
W. Wilsonplein 2
9000 Gent

INSCHRIJVING (tot en met woensdag 30 november)
Betalen na inschrijving via overschrijving op het rekeningnummer BE58-0682-4079-8079 van het Ename Expertisecentrum met vermelding van Naam + Archeologiecontactdag 2010 (Bank Swift-adres: GKCCBEBB voor buitenlandse verrichtingen).

De prijs voor deelname aan de contactdag bedraagt  7 euro voor een halve dag (zonder lunch) en 13 euro voor de volledige dag (lunch inbegrepen).

Als u ter plaatse betaalt wordt dit 10 euro voor een halve dag (zonder lunch) en 15 euro voor de volledige dag (lunch inbegrepen).

Er worden geen kosten aangerekend bij annulatie tot 2 dagen vóór de contactdag. Nadien worden de kosten in rekening gebracht door middel van een factuur.

VOORLOPIG PROGRAMMA

9u00 – 9u30 : Ontvangst met koffie

9u30 – 11u20 : Informatiesessies

OSL datering en de mogelijkheden voor de archeologie (D. Vandenberghe – UGent)

Het gebruik van handvuurwapens op het slagveld 1605-1800 (E. Wauters)

11u20 – 12u00 : Determinatie van materiaal

Steentijd (G. Noens – UGent)

Brons- en IJzertijdwapens (J. Bourgeois – UGent)

Romeins aardewerk en militaria (A. Verbrugge en R. Pede – SOLvA)

(post)Middeleeuws aardewerk (K. De Groote – AOE)

Middeleeuwse en post-middeleeuwse munten (L. Beeckmans – VOBOV)

Kogels, projectielen en wapens (E. Wauters)

Vondstmelding en -registratie (S. Mortier – AOE)

12u00 – 13u00 : Lunch

13u00 – 16u00 : Lezingen ‘Militaria en versterkingen’

Overzicht van de verdediging door de eeuwen heen (L. Bauters – Prov. O.Vl)

Het verdwenen laat-middeleeuwse kasteel van Aalter Woestijne. Een ongekend Bourgondisch steunpunt tussen Gent en Brugge (K. De Groote – AOE)

14u00 – 14u30 : Pauze

14u30 – 16u00 : Lezingen ‘Militaria en versterkingen’ – vervolg

Een poortgebouw van een Bourgondisch paleis (G. Stoops – DSA Gent)

Het blokhuis van de Mosselbank. Sporen van een laatmiddeleeuwse tijdelijke versterking in Vrasene (J. Van Vaerenbergh – ADW)

Wereldoorlogarcheologie in het KLAD gebied (D. Vanhee – KLAD)

16u00 : Slotwoord & Receptie

Slotwoord door gedeputeerde J. Dauwe

Door de sterke toename van het archeologisch onderzoek in Vlaanderen is er in de voorbije tien jaar een forse kenniswinst geboekt met betrekking tot het oudste verleden van Binnen-Vlaanderen en de regio tussen Gent en Brugge in het bijzonder. Deze laat ondermeer toe om de zeer drukke landelijke bewoning die de regio kenmerkte tijdens de Romeinse tijd en de volle Middeleeuwen te karakteriseren. Zowel vorm, uitzicht als economie van de boerderijen op de zand- en kleigronden tussen Gent en Brugge kunnen veel beter worden bepaald dan voorheen en zullen in de lezing worden behandeld. Door de materiële vondsten en door de begraafplaatsen wordt ook een inzicht bekomen in het dagelijks leven van de mensen zelf.

Praktisch: de lezing vindt plaats op zondag 6 november om 10u30 in zaal Pax (Kerkhofweg 1, Aalter). Alle geïnteresseerden zijn welkom. Toegang gratis.

Het archeologisch projectgebied bevindt zich tegen de zuidkant van Onderdale en wordt in het noordoosten begrensd door de huidige loop van de Leensvoorbeek. Ten oosten bevindt zich de dorpskern van Ursel en in het westen de gronden van een boerderij. Het zuidelijk deel van het terrein bestaat uit een weide die pas in een tweede fase door Veneco² zal ontwikkeld worden. Het onderzochte terrein bestaat uit een matig natte zandbodem en is gelegen op een sterke helling, waarvan de top zich op de gronden van de tweede ontwikkelingsfase bevindt. Op de hoger gelegen delen van het gebied dagzoomde de tertiaire klei. De TAW-waarden schommelden van ca. 21m in het zuidwesten naar ongeveer 19m in het noordoosten.

De sporen aangesneden bij dit onderzoek zijn grondsporen. Naast een vrij groot aantal windvallen gaat het om paalsporen, grachten en kuilen uit de ijzertijd, de Romeinse periode, en de vroege-, late- en postmiddeleeuwen (fig. 1).

Ursel Onderdale 2011 grondplan

De ijzertijdbewoning

Het terrein werd in de ijzertijd intern georganiseerd in erven door middel van een grachtensysteem. De oversnijdingen van en de vondsten uit deze grachten wijzen op een langdurig gebruik. En zelfs op heruitgravingen van de grachten en uitbreiding van de erven. Zo worden minstens twee fases in de functie van het erf vermoed. In de eerste fase van de ijzertijdbewoning wordt een westnoordwest-oostzuidoost georiënteerd erf van minstens 100 op minstens 82m door grachten omgeven. Een toegang tot het erf bevindt zich in de noordwestelijke hoek ervan. Hier is een onderbreking in het grachttracé zichtbaar. Nabij deze ingang werd een kleine zone met kuilen aangesneden. De vulling van deze kuilen bevatte grote hoeveelheden aardewerk, enkele brokken verbrande leem en vrij veel houtskool. Zowel de determinatie van het aardewerk, als twee houtskooldateringen plaatsen de kuilen in de vroege of midden La Tène, ca. 480 tot 200 v. Chr. Hun functie blijft tot op heden onduidelijk. De interne ruimte van dit erf werd, mogelijk naar functie, opnieuw door grachten en greppels opgedeeld. De westelijke zone vertoont een vrij egale spreiding van bewoningssporen, en kan wellicht als “woonzone” geïnterpreteerd worden. De oostelijke helft van het erf is nagenoeg leeg aan bewoningssporen, enkel in de noordwestelijke hoek ervan is de densiteit aan paalsporen en kuilen vrij groot. Binnen deze cluster konden slechts drie mogelijke gebouwtjes herkend worden: een acht- en een vierpalige spieker, en een potentiële driepalige constructie (fig. 2). Vermoedelijk deed het oostelijk deel dienst als weide- of akkerland voorzien van enkele bijgebouwtjes in de noordwestelijke hoek. De westelijke gelegen “woonzone” leverde eveneens drie mogelijke gebouwplattegronden op (fig. 2). Het gaat om een zes- en een vierpostenspieker. Daarnaast werd een plattegrond waargenomen die ofwel als vierkant of rond bijgebouw geïnterpreteerd kan worden, of als een groter rechthoekig hoofdgebouw. Hoe het ook zij, deze laatste constructie bevindt zich mooi centraal binnen de westelijke ruimte, en ligt met haar westnoordwest-oostzuidoost oriëntatie quasi perfect in lijn met de erfgrachten. Ten noorden van dit erf werden nog drie gebouwen herkend (fig. 2). Opnieuw betreft het twee spiekers, ditmaal beide van het vierpalige type. Van het derde gebouw zijn slechts zes paalsporen bewaard. Het gaat eventueel om een zespalig bijgebouw, maar kan ook geïnterpreteerd worden als het westelijk deel van een tweeschepig hoofdgebouw.

Ursel Onderdale 2011 Gebouwplattegronden

Deze laatste gebouwplattegrond wordt gesneden door een gracht die tot de tweede fase van dit erf wordt gerekend. In deze fase wordt het erf aan de noordelijke kant uitgebreid met een gracht die in het oosten van het opgravingsvlak een abrupt einde kent. Opnieuw bevindt zich hier wellicht een toegang tot het erf. De grachten uit de eerste fase lijken in deze periode nog steeds in gebruik te zijn, en vertonen ook sporen van heruitgraving. Met de noordelijke uitbreiding krijgt de toegang van het erf het karakter van een ingang en chicane. Daarenboven lijkt de toegang op verschillende manieren beveiligd te zijn: palenrijen die een trechtervormige ingang creëren en een slalombeweging noodzaken, en enkele diepgaande paalsporen die misschien deel uitmaakten van een zware toegangsconstructie. Wegens een schaarsheid aan vondsten uit de paalsporen is het niet meteen duidelijk of een deel van de eerder vermelde gebouwplattegronden niet tot deze fase gerekend moeten worden. Bij dit onderzoek werden geen waterputten aangesneden. Nochtans kunnen dergelijke structuren verwacht worden wanneer sprake is van bewoningssporen. Mogelijk bevinden deze sporen zich buiten de grenzen van het op te graven areaal.

Op basis van de vondsten afkomstig uit de grachten, kuilen en paalsporen lijkt de oudste fase van de bewoning zich te situeren in de vroege of midden La Tène. Getuige hiervan zijn de vele fragmenten van geknikte schalen, een randscherf van een lappenschaal en enkele kleine situla-vormen. De tweede fase is moeilijker te plaatsen. Een deel van het aangetroffen materiaal kan slechts grofweg tot de ijzertijd gedateerd worden, sommige scherven horen eerder thuis in de overgang van de late-ijzertijd naar de Romeinse periode, nog andere aardewerkscherven stammen uit de Romeinse tijd. Vermoedelijk moet de tweede fase aan het einde van de ijzertijd en het begin van de Romeinse periode gezien worden. Enkele duidelijke Romeinse vondsten, zoals vier wandscherven in Oost-Gallische terra sigillata uit de late 2de-3de eeuw n. Chr. (persoonlijke mededeling W. De Clercq) en een intaglio, wijzen waarschijnlijk op herbruik van het grachtensysteem in deze periode. De Romeinse vondsten duiden op zijn minst aan dat de grachten nog aanwezig waren als verdieping in het landschap, waarin materiaal zich kon verzamelen.

De hierboven reeds vermelde intaglio (fig. 3) is een zeldzame vondst voor een rurale site zoals deze. Het gaat om de restanten van een ijzeren vingerring waarin een ovale ringsteen in blauwe glaspasta met zwarte rand gevat zit. De steen zelf is voorzien van een ingedrukte figuur die een sater met hoorns voorstelt. De sater is afgebeeld met een herdersstaf, een hertenkalfsvel en een druiventros. De datering van de gem is vrij breed: vanaf de tweede helft van de 1ste tot de eerste helft van de derde eeuw n. Chr. (persoonlijke mededeling K. Sas).

Intaglio is een zeldzame vondst voor een rurale site.

Enkele sporen uit de Romeinse of middeleeuwse periode

Zoals vermeld is het goed mogelijk dat het grachtsysteem uit de ijzertijd nog een gebruik heeft gekend in de Romeinse periode. Maar daarnaast werd een fragment van een gebogen grachtsysteem aangetroffen dat thuis hoort in de Romeinse of middeleeuwse periode. De sporen bevinden zich in het zuiden van het opgravingsterrein. Waarschijnlijk bakenen zij iets af dat meer zuidelijk, in de nog te prospecteren zone, is gelegen. De vondsten uit deze grachten zijn niet eenduidig. Het betreft enkele eenvoudige scherven die qua datering zowel Romeins als middeleeuws kunnen zijn. Mogelijk kan toekomstig onderzoek van het zuidelijk perceel dit probleem oplossen.

Aanwijzingen voor vroegmiddeleeuwse bewoning in de nabijheid van de dorpskern

In het noorden van het terrein werden vier paalsporen en een greppel aangesneden die afkomstig uit de vulling van de paalsporen wijst in de richting van een laatkarolingische datering (9de-begin 10de eeuw n. Chr.). Hoewel deze sporen niet meteen aan een gebouw toegekend konden worden, zijn zij toch een aanwijzing voor een vroegmiddeleeuwse bewoning in Ursel. Dit is een gegeven dat al kon vermoed worden op basis van het toponiem Ursel, en de recente vondst van een Karolingische gracht net ten noorden van het onderzoeksgebied (persoonlijke mededeling T. Bruyninckx). De kern van deze bewoning bevindt zich waarschijnlijk onder het wegdek, of onder de huidige bebouwing van de dorpskern.

Laatmiddeleeuwse grachtsystemen

Ook uit de late middeleeuwen werden sporen gevonden op het terrein ten zuiden van Onderdale. Het gaat in dit geval bijna uitsluitend om sporen van grachten. Deze bakenen waarschijnlijk percelen of erven af. Van echte bewoningssporen binnen de omgrachtingen is geen sprake. Deze zijn ofwel niet bewaard, of gewoon afwezig omdat het om afgebakende weiden of akkers gaat. Uit deze periode stamt ook één kuil of grachtfragment dat bijzonder rijk was aan vondsten.

In het oostelijk deel van het terrein werd een grachtsysteem aangesneden waarvan de eerste aanleg vermoedelijk terug gaat tot de 13de eeuw. De grachten vormen een trapeziumvormig noordoost-zuidwest gericht erf van ca. 27 op minimum 49m. In noordoostelijke richting loopt het systeem verder buiten het op te graven gebied. In een tweede fase wordt de oostelijke zijde van dit erf gesneden door een noordoost-zuidwest georiënteerde  gracht, waaraan 6,5m ten zuidoosten een tweede parallelle gracht loopt. Of dit paar een zijde van een groter erf uitmaakt of een andere functie heeft, bijvoorbeeld als de drainagegrachten van een landweg, kan niet worden uitgemaakt. Deze fase wordt op basis van het aardewerk in de late 13de of begin 14de eeuw geplaatst. In de loop van de 14de eeuw wordt een groter erf op dezelfde plaats aangelegd. De aanwezigheid van een postmiddeleeuwse gracht maakt het onmogelijk te stellen of het om een erf met dubbele omgrachting gaat dan wel of het om een tweede uitbreiding van dit erf gaat. Van deze grachtsystemen werd enkel de noord- en zuidwestelijke zijde gedeeltelijk aangesneden. Het eventueel oudste systeem meet 27 bij 55m, het jongste 38 op 72m.

Binnen deze verschillende grachtsystemen bevindt zich een spoor dat als kuil of grachtfragment geïdentificeerd kan worden. De vele vondsten (fig. 4), voornamelijk teilen, pannen en enkele stukjes steengoed, plaatsen het in de eerste helft van de 14de eeuw. Op die manier lijkt het goed samen te gaan met de tweede of derde fase in de laatmiddeleeuwse grachten. De oriëntatie en ligging ervan gaat echter beter samen met de oudste fase. De hoeveelheid nederzettingsafval in deze kuil wijst op gelijktijdige bewoning in de nabijheid.

Aardewerkvondsten Ursel Onderdale 2011

Ook in het westen van het terrein werden laatmiddeleeuwse grachten aangetroffen. De oudste gracht wordt gesitueerd in de 13de eeuw, en gaat zo samen met de eerste fase in het oostelijk deel van het terrein. Deze gracht loopt parallel aan de westelijke sleufrand, noordnoordoost-zuidzuidwest, en heeft enkele vertakkingen in westelijke richting. Wellicht is het de afbakening van een meer westelijke gesitueerd perceel. Dit 13de eeuws spoor wordt oversneden door een parallelle gracht uit de 14de eeuw, die in het zuiden een hoek naar het westnoordwesten maakt. Ook deze laatste gracht wordt op haar beurt gesneden door een westnoordwest-oostzuidoost lopende gracht.

De tracés van de laatmiddeleeuwse grachtsystemen verlopen parallel aan de perceelsgrenzen zichtbaar op de Atlas der Buurtwegen (ca. 1840). Op de kaart van Ferarris (ca. 1777) is enkel de westelijke grens, die parallel loopt met een 13de eeuwse gracht, van het op te graven gebied zichtbaar.

Postmiddeleeuwse en recente sporen

Centraal over het terrein loopt een brede postmiddeleeuwse gracht van het noordoosten naar het zuidwesten. De breedte van het spoor varieert van ca. 7 tot 9m. De oudste vondsten uit dit spoor plaatsen het in de 17de-18de eeuw, de meest recente vondsten, zoals een stuk van een drainagebuis, wijzen erop dat deze gracht nog tot vrij recent in gebruik moet geweest zijn. Net zoals enkele van de laatmiddeleeuwse grachten valt dit spoor samen met een huidige perceelsgrens die ook reeds zichtbaar is op de Atlas der Buurtwegen. Sporen van recente verstoringen werden vooral vastgesteld in de noordoostelijke zone van het terrein. Het betreft in hoofdzaak drainagegreppels, ploeg- en tractorsporen en kuilen.

Adelheid De Logi, Sarah Dalle, Frederik De Kreyger, Lien Speleers & Evelien Taelman (EEC vzw)

Brugse poort op de kaart van Van Maldeghem (1786)

Sinds de afbraak onderging de omgeving heel wat verandering, zoals de aanleg en latere verbreding van het Schipdonkkanaal en de aanpassingen aan het Congoplein tot het huidige rond punt met fontein. Maar de echte bedreiging voor de fundamenten van de poort moeten we ondergronds zoeken in de vorm van rioleringen en de vele nutsleidingen die in onze huidige maatschappij onontbeerlijk zijn.

Gezien op dat punt van de Markt  zowat alle mogelijke verbindingen samen komen, hadden we een korte kijkoperatie gepland. Groot was onze verbazing toen tussen het kluwen van nutsleidingen en rioleringen de fundamenten van de Brugse Poort toch nog verschenen.Ze hadden het bombardement van werken overleefd.

Fundamenten tussen de nutsleidingen.

Gezien de geplande ingrepen op de Markt is beslist de Poort integraal op te graven. Zo krijgen we een beter beeld op de poort en moeten de werken later niet gestoord worden voor verder onderzoek. Sinds 17 oktober 2011 zijn archeologen van het Ename Expertisecentrum vzw bezig met het verdere onderzoek van de poort.

David Vanhee

Als piloot-instructeur stelde Jacques Semey tijdens opleidingsvluchten vast dat er in de gewassen kleurverschillen en merkwaardige patronen optraden, die niet zomaar te verklaren waren. Vrij snel kon hij aantonen dat deze groeiverschillen duiden op de aanwezigheid van archeologische sites in de bodem.

Sinds de jaren ‘80 begon hij in samenwerking met de Universiteit Gent deze groeiverschillen systematisch vanuit de lucht te fotograferen. Het resultaat is een uiterst rijk archief van tienduizenden beelden van archeologisch en landschappelijk erfgoed, zichtbaar vanuit de lucht.Vlucht over het verleden toont deze unieke luchtfoto’s van archeologische sites en landschappen in de regio.

Mis de vlucht niet !!

Hoewel de komende jaren in het teken zullen staan van Wereldoorlog I, doen we dit toch nu. Want veel van dit erfgoed staat er momenteel niet zo fraai bij en geregeld sneuvelen de hangars, loodsen en bunkers.

Toch moeten we bedenken dat dit de concrete bewijzen zijn van de zware veldslagen die hier werden geleverd en waarbij vele slachtoffers vielen. Door nu zorg te dragen voor dit erfgoed, voorkomen we dat de herdenking van Wereldoorlog II zich over 30 jaar niet beperkt tot de lokale oorlogsmonumenten.

Het Bruggenhoofd Gent en de bunkers te Astene

In september 2005 trof de KLAD de resten van een verzonken bunker aan bij de aanleg van de Aquafin-collector ter hoogte van de Dorpsstraat 123 te Astene – Deinze. Deze betonnen constructie was vroeger reeds verzonken in de grond en later bij werken beschadigd. Bij deze werken is de bunker volledig gesloopt.

Bunkerresten Dorpsstraat 123 te Astene.

De bunker maakte deel uit van het Bruggenhoofd Gent, aangelegd tijdens de fortificatiepolitiek van de jaren ’30. Deze startte aan de Leie te Astene en liep door tot Eke, en verder over Semmerzake de Schelde stroomafwaarts tot in Kwatrecht.

Astene vormde daarbij een belangrijk steunpunt met in totaal 23 bunkers verdeeld over 3 verdedigingslijnen. Het steunpunt zelf bestond uit 8 bunkers (AS1 tot AS8), waarbij de twee bunkers (AS6 en AS7) dienden om de weg tussen Gent en Kortrijk (de huidige N43) te controleren. De aangetroffen bunker bij de Aquafinwerken ter hoogte van de Dorpstraat 123 is de AS6.

De archeologisch interventie liet zien dat de AS6 was opgetrokken uit een stalen vlechtwerk waarrond een bekisting was gebouwd. De geschreven bronnen bevestigen deze constructiemethode en vermelden dat de bunker als één massief blok in beton was gegoten. Daarna had men de bunker als huis gecamoufleerd met een bakstenen schijngevel en een dak van rode fabriekspannen op timmerwerk in Noors dennenhout (Mondelinge informatie van E. Janssen en G. Antheunis). De teruggevonden muurresten uit baksteen rondom de bunker AS6 confirmeren deze camouflagemethode.

Uit het origineel grondplan van 1935 concluderen we dat de AS6 9,05 m lang was en een maximale breedte van 6,75 m had. De binnenkant van de bunker kon niet onderzocht worden door het vele puin, maar ook hier verschaffen de originele plannen een kijk op de indeling. De bunker beschikte over een ingang via een sas, een ruimte die dienst kon doen als commandopost of rustruimte, een schijnwerperkamer om het schootsveld langs de weg te verlichten en een schietkamer. Deze laatste ruimte was ingericht om een Maxim–mitrailleur – een aangepaste Duitse MG-08 die het Belgische leger na Wereldoorlog I had buitgemaakt – te plaatsen op een Chardome-affuit. Door deze indeling wijkt de AS6 – samen met de AS7 – af van het standaard M–type en vormen ze blijkbaar een uniek bunkertype in België (Op basis van de gegevens uit het Koninklijk Legerarchief aangereikt door E. Janssen en G. Antheunis, waarvoor dank).

Tijdens de Achttiendaagse Veldtocht (mei 1940) zijn de bunkers tussen Astene en Eke slechts tijdelijk bezet geweest door de Jagers te Voet van de Belgische 5e Infanteriedivisie en ze werden zonder weerstand verlaten. Na de Conferentie van Ieper (21 mei 1940) besliste men de Belgisch frontlinie te verplaatsen van de linie Terneuzen-Bruggenhoofd Gent (Kwatrecht-Semmerzake) en verder zuidwaarts langs de Schelde, naar een meer westwaarts liggende linie, achter Leie en Kanaal van Schipdonk. De bunkersector Astene-Eke van het Bruggenhoofd Gent kreeg in die context geen enkele strategische waarde meer (Mondelinge informatie T. Vanhee.). Na de oorlog werden heel wat van deze bunkers gesloopt of in de grond verzonken zoals de AS6. Enkele bunkers werden in woningen geïntegreerd en hier en daar staat er nog één in het landschap als stille getuige.

Loopgraven op de oostelijke oever van het kanaal te Vosselare

Ook de loopgravenstellingen die in 2010  tussen het dorp van Vosselare – Nevele en het Schipdonkkanaal werden onderzocht kennen hun oorsprong in de jaren ’30. In 1936 had België zich als een neutrale natie uitgeroepen, zodat Franse, Engelse noch Duitse troepen het Belgisch grondgebied mochten betreden.

Toen de internationale spanningen opliepen, hield het Belgische leger in 1938 en 1939 mobilisatiecampagnes. Daarbij werden onder meer de loopgravenstellingen op de oostelijke oever van het Schipdonkkanaal aangelegd. De ligging beklemtoonde de neutraliteitspolitiek in die zin dat ze naar het westen – naar Frankrijk – gericht waren. In mei 1940 bleken ze aan de verkeerde kant van het kanaal te liggen.

Op 23 mei trokken de Belgische eenheden zich terug en groeven zich in op de westelijke oever van het Schipdonkkanaal. Onder druk van een zwaar en snel Duits offensief plooiden de Belgische troepen op 27 mei al verder terug.

Bij het archeologisch onderzoek zijn in de loopgraven en de geschutkuilen heel weinig vondsten gedaan. Dit laat uitschijnen dat ze bij de gevechten nauwelijks gebruikt zijn.

De loopgraven te Vosselare.

De vliegvelden van Aalter, Ursel &  Maldegem

In 1939 legde het toenmalig Belgisch vliegwezen hulpvliegvelden aan in Aalter (Lakeland), Maldegem (Vliegplein) en Ursel (Wessegem). Ze beschikten over een graspiste en parkeerplaatsen voor vliegtuigen, beschermd door aarden wallen of door de bossen. In mei 1940 kwamen ze in handen van de Duitse troepen, die plannen maakten om ze verder uit te bouwen met onder meer betonnen pistes, vliegtuigloodsen en verdedigingsbunkers. De Regia Aeronautica Italiano en de Duitse Luftwaffe hebben Ursel en Maldegem een tijdlang in gebruik genomen.

In 1944 legde de RAF Ursel onder de naam B-67 heraan. Het vliegveld werd kort maar intens gebruikt tijdens de verdere bevrijding van de Scheldemonding. Na de oorlog werd het vliegveld op Wessegem afgebroken. Toch zijn er sporen van overgebleven.

Zo is  op ‘s Coninckshof te Ursel nog een grote gevangenisbunker bewaard, evenals een stuk van de Duitse runway en enkele betonwegen rond en op dit hof zijn van Duitse makelij. Een van de stallen herbergt een generator en er staat een observatiebunkertje. De aanwezigheid van het vliegveld met start- en landingspiste en de taxibanen is ook met luchtfotografische opnames bevestigd.

Gevangenisbunker op ‘s Coninckshof te Ursel.

Een vliegveld voor de schijn

Om de geallieerden te misleiden, legden de Duitsers ook schijn- of nepvliegvelden met houten vliegtuigen aan, onder meer in de Aalterse Sterrewijk. In 2011 werd de ingang tot de bijhorende bunker opnieuw geopend. Toen bleek dat de bunker binnenin met geschilderde taferelen gedecoreerd was.

Schuilen tegen de bommen

Ter bescherming tegen luchtaanvallen werden tijdens Wereldoorlog II zowat overal grote schuilkelders gebouwd. De KLAD kon er in de regio al enkele inmeten en inventariseren. In 2010 was de schuilkelder te Ursel aan de beurt.

Schuilkelder te Ursel.

Deze schuilkelder was 20 m lang en had 9 verschillende kamers. De zwaar verstevigde toegangen tot de kamers en de geschrankte toegangen tussen de ruimtes, bewijzen dat deze vanuit zuiver militair standpunt is opgetrokken. Daarnaast wijst ook hoog comfort met apart toilet, douchekamer en elektriciteit, water, verluchting en mogelijk zelfs telefoon op een uitrusting voor een langer schuilverblijf voor troepen.

Sommige (rijke) burgers en bedrijven bouwden zelf schuilkelders. Zo zorgde de Post voor een schuilplaats voor klanten en personeel in het voormalig kantoor aan de Tolpoortstraat te Deinze. De KLAD legde deze vrij in 2010. Deze bescheiden schuilplaats is 7 m lang en 3 m breed en was binnenin voorzien van een lange bank.

Schuilkelder van de Post te Deinze.

Verloren militaria

Geregeld treft men kleine en grote militaria bij archeologisch onderzoek aan. In de Rozestraat te Ursel – Knesselare zijn een helm en een gasmasker van een Belgische soldaat uit een tank- of motordivisie teruggevonden, die er tijdens de zware gevechten in mei 1940 actief was.

Resten van een gasmasker, Rozestraat Ursel.

Ook munitie haalt men geregeld boven. Dit vereist de inzet van politie en DOVO.

Obus, aangetroffen bij de loopgraven te Vosselare.

Heel spectaculair zijn de bergingen van neergestorte vliegtuigen, zoals in Gottem en Assenede. Daar heeft BAHAAT respectievelijk een Messerschmitt Bf 109 uit 1944 en een Messerschmitt Bf 110 uit 1943 gerecupereerd. In Gottem heeft men daarbij het lichaam van Leutnant Paul Hönle kunnen bergen.

Start van de werken te Assenede.

De impact van het vliegtuig is duidelijk te zien in de bodem.

Met dank aan BAHAAT – C. De Decker & O. Arquin, Bunkergordel.be, E. Van Eeghem & P. Van Damme, T. Vanhee,  B-67 & K. Plyson, E. Janssen & G. Antheunis en Ename Expertisecentrum – A. De Logi.

David Vanhee

Aalter – Poeke, doorlopend 10 – 17u (gidsbeurten).
Kasteeldomein Poeke, Kasteelstraat 26.

Deinze – Gottem, doorlopend van 10 – 18u.
Gemeenschapszaal De Vlasschuur, Ardense Jagersstraat z/n.

Knesselare – Schuilkelder, doorlopend 10 – 18u.
De Plaats zn.

Nevele – Merendree, 10 tot 12u en van 14 tot 18u (gidsbeurten).
Klooster en school, Merendreedorp 26.