Motte de Hoge Wal Evergem - Ertvelde.

Enkele jaren geleden voerde men herinrichtingswerken uit aan deze bijzondere archeologische site, waardoor de motte met opperhof en neerhof terug herkenbaar is geworden. Bij de werkzaamheden op het opperhof werden de graafwerken opgevolgd door archeologen. Ze troffen er de resten van een muur aan.

Muurresten op het opperhof.

Enkel dit stukje muur konden de archeologen onderzoeken, de rest van de archeologische inhoud van de motte bleef onder de grond (in situ) zitten, zoals het hoort. Maar archeologen zijn nieuwsgierige mensen en tussen 7 en 9 mei speuren ze samen met Target Archaeological Geophysics verder naar muren en andere archeologische sporen op de Hoge Wal.

Niet door te graven, maar door er geofysische prospectietechnieken op toe te passen. Dat is relatief snelle, niet-destructieve prospectiemethode die wordt gebruikt om een beter beeld te krijgen van de bodeminhoud op het opperhof en het neerhof van de Hoge Wal.

Als de resultaten van dit geofysisch onderzoek het toelaten zal er een 3D-visualisatie van de site gemaakt worden. Dit betekent dat de toren terug op het opperhaf zal verschijnen en er bewoning op het neerhof zal te zien zijn via het computerscherm. Een extraatje voor de reeds uitgewerkte educatieve pakketten over de Hoge Wal. Later dus meer nieuws !!

Gradiometry.

De komende jaren krijgt de E40 in Aalter een nieuw op- en afrittencomplex. Voor de werkzaamheden starten, wordt een archeologisch vooronderzoek uitgevoerd op de terreinen waar dit nieuw complex komt. Dit onderzoek start op 16 april. Twee weken lang gaan archeologen van GATE op zoek naar sporen uit het verleden langs beide zijden van de E40. Levert dat archeologsiche vondsten op, dan volgt een vervolgonderzoek.

Maak een reis door de tijd op 23 en 24 juni te Sint-Maria-Aalter

Er worden historische gevechten, driloefeningen en duels gebracht, maar ook het burgerleven komt aan bod. Er vinden demonstraties plaats, indiaans handwerk, pottenbakken, weven, houtbewerking, smederij, noem maar op. Ook hoor je historische muziekgroepen aan het werk. En als afsluiter van de dag wordt telkens een Kiddy Battle gehouden. Hierbij mogen de aanwezige kinderen de vechters aanvallen.

Met Historia Mundi halen de gemeente Aalter en KLAD een klepper van formaat naar Sint-Maria-Aalter. De mooie locatie aan de Blekkervijver zal alleen nog maar versterkend werken. De gemeente Aalter, met zijn prachtige domeinen en kasteelparken, zal op de kaart staan, na zaterdag 23 en zondag 24 juni. Da’s duidelijk!

Locatie: Internationaal Noviciaat, Broeders van Liefde, Blekkervijverstraat 20, 9880 Sint-Maria-Aalter.

Wanneer: 23 en 24 juni 2012.

Organsatie(s):
·          Historia Mundi vzw, Lepelstraat 11, 3800 Sint-Truiden, T 0479 17 22 95, email Historia Mundi. Neem ook een kijkje op de site van Historia Mundi. 
·         KLAD, Kasteelstraat 26, 9880 Aalter, email de KLAD.
·         Dienst Evenementen, gemeente Aalter, email de Cel Evenementen, aalter.be.

Sinds de jaren ‘80 begon hij in samenwerking met de Universiteit Gent deze groeiverschillen systematisch vanuit de lucht te fotograferen. Het resultaat is een uiterst rijk archief van tienduizenden beelden van archeologisch en landschappelijk erfgoed, zichtbaar vanuit de lucht.Vlucht over het verleden toont deze unieke luchtfoto’s van archeologische sites en landschappen in de regio.

Deze reizende tentoonstelling ontsproot uit de samenwerking tussen de Vakgroep Archeologie van de Universiteit Gent en de Kale-Leie Archeologische Dienst (KLAD).

Van 2 april tot 8 mei 2012 in Dienstencentrum Elfdorpen, Ghesquièrestraat 15, 9800 Deinze. Het Dienstencentrum Elfdorpen en is open van ma. tot vrij. van 9 – 12u & van 13u – 17u. De ingang is gratis.

In het kader van de geplande bouwwerken voor een nieuw schoolgebouw en de  aanleg van een verkaveling aan Onderdale in Ursel (deelgemeente van Knesselare, provincie Oost-Vlaanderen) voerde een archeologisch team van Monument Vandekerckhove nv van 28 juni tot 29 september 2010 een archeologische opgraving uit op het terrein. Voorafgaand onderzoek met proefsleuven had reeds uitgewezen dat de percelen archeologisch waardevol waren, waardoor Ruimte en Erfgoed en de Kale – Leie Archeologische Dienst een verdere opgraving van de site nodig achtten.

Het onderzoek gebeurde in opdracht van en werd gefinancierd door de bouwheer van de school, de vzw Provincialaat der Broeders van Liefde, en door de bouwheer van de verkaveling, de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen.

Verspreid over het gehele onderzoeksgebied werden archeologische sporen aangetroffen, hoewel de sporendichtheid niet overal even groot was. Op basis van de onderlinge oversnijdingen en de verschillende aardewerkvondsten werd al snel duidelijk dat de sporen uit meerdere periodes stammen: de Late IJzertijd, de Romeinse periode, de middeleeuwen en postmiddeleeuwen. Hierbij dient zeker opgemerkt te worden dat de dateringen steeds gebaseerd zijn op een vrij beperkte hoeveelheid aardewerk. Grote contexten ontbreken helemaal waardoor een fijnere datering of eventuele fasering niet mogelijk is. Bovendien bevatte slechts een minderheid van de sporen dateerbaar materiaal. Sporen zonder vondsten werden aan een periode toegewezen op basis van hun samenhang en/of vormelijke overeenkomsten.

De ijzertijd

De belangrijkste periode wat de grondsporen betreft is ongetwijfeld de Late IJzertijd. Sporen uit deze fase kwamen in wisselende densiteit voor over het gehele grondvlak. Het betreft hoofdzakelijk paalsporen, maar daarnaast werden ook een aantal kuilen, een colluviaal pakket en een grijze laag aangesneden. Grachten, greppels en waterputten waren volledig afwezig. Hetzelfde geldt voor funeraire structuren.

Binnen zone 1 was een cluster van paalsporen op te merken ter hoogte van het midden van het vlak, maar ook ten zuiden van deze concentratie waren verspreid nog paalsporen zichtbaar. In zone 2 was de sporendensiteit het grootst in het midden van de westelijke helft van het vlak, maar ook hier bevonden zich verspreid over het vlak nog heel wat andere paalsporen. De paalkuilen hadden steeds een ronde vorm, hun bodem was vlak tot komvormig. Verschillende palen lagen duidelijk in verband waardoor een aantal gebouwstructuren konden herkend worden, vijf in zone 1 en zes in zone 2. Het betreft steeds de restanten van relatief kleine vierkante of rechthoekige houten gebouwtjes. Drie gebouwtjes waren vierpalig, met zijden van 2,2m tot 2,6m. Zes gebouwtjes waren zespalig, waarbij de kleinste 3,4m op 2,2m groot waren, en de grootste 4,4m op 2m en 4,2m op 2,5m. De afmetingen van de achtpalige structuren bedroegen 5,6m op 2,2m en 6,3m op 2,2m. De meeste constructies waren NNO-ZZW of WNW-OZO georiënteerd. Enkel het zespalige gebouw G week hier enigszins lichtjes van af met een NW-ZO oriëntatie. De aangetroffen structuren kunnen hoogstwaarschijnlijk beschouwd worden als bijgebouwtjes die gebruikt werden om voedsel in op te slaan. Bij de zespalige spiekers D en F en het achtpalig gebouwtje K bevond zich aan een van de uiteinden een dubbele palenkuil, steeds aan de dezelfde zijde. Wellicht zijn ze te linken aan een ingangspartij.

Naast deze gebouwstructuren werd ook nog een rij opgemerkt van zes paalsporen die op regelmatige afstand ingeplant waren. Deze palenrij, eveneens met NNO-ZZW oriëntatie, was te volgen over een lengte van 7,4m. Of de paalsporen deel uitmaakten van een voor het overige niet bewaard gebouw of ze eerder te interpreteren zijn als de restanten van een omheining of een andere structuur is moeilijk te zeggen. De sporen zijn zeer ondiep bewaard gebleven, en het is dan ook mogelijk dat een aantal sporen verdwenen is.

Zespalige spieker in Zone 1

Zespalige spieker in Zone 2

Het laagst gelegen deel van het terrein, het uiterste zuiden van zone 2, werd gedomineerd door een groot beigegrijs pakket (S501). De aard en situering van het spoor doen vermoeden dat het pakket het resultaat is van bodemerosie. Daarbij werd het zand in de loop der tijd door de inwerking van neerslag en het afstromende water van de hogere delen van het terrein meegevoerd naar een lager gelegen depressie, waar het geërodeerde materiaal dan opnieuw afgezet is als colluvium. Vooral lagen 3 en 6, met hun duidelijke sporen van waterwerking, de opeenvolging van colluviale sedimenten en de kronkelige bruingrijze “nerven” parallel met het hoogste punt van het terrein wijzen in die richting. De sterke fragmentatie en verwering van het schervenmateriaal kunnen daardoor eveneens verklaard worden. Het aardewerk werd in dat geval samen met het zand weggeërodeerd van de hoger liggende bewoningszone. De donkergrijze laag 5 is iets homogener. Het aardewerk in deze laag was ook veel minder fragmentarisch en verweerd. Het werd samen aangetroffen en kon gereconstrueerd worden tot een vrijwel volledige bodem van een pot. Dit doet vermoeden dat het recipiënt hier moedwillig door de mens gedumpt werd. Wellicht is deze laag dus in situ tot stand gekomen om vervolgens afgedekt te worden door colluviale pakketten. In dat geval kan de grijze laag aanzien worden als een oud loopvlak of als een laag met afval, gestort in een lager terreindeel. Deze laag werd later deels afgedekt door een laagje versmeten moederbodem. Dit colluviaal pakket kan gelden als een vroeg voorbeeld van de grote impact van de mens op zijn omgeving. Vanaf de IJzertijd, en zeker vanaf de Romeinse periode, raakte het landschap ontbost en kwam het bloot te staan aan erosie. Het moet natuurlijk benadrukt worden dat deze interpretatie voornamelijk gebaseerd is op de gegevens van een in oppervlak beperkte doorsnede op het pakket. Verder onderzoek (een bijkomende doorsnede, pollenstalen) was niet mogelijk daar deze laag gelegen zone na het afgraven al snel volledig onder water kwam te staan door hevige regenbuien, een situatie die niet meer veranderde tot het einde van de opgraving.

Aan de rand van het colluviaal pakket kwamen enkele kuilen aan het licht die gekenmerkt werden door een grijze vulling met onderaan een iets donkerdere band. Ook meer noordwaarts bevond zich nog een aantal verspreide kuilen, maar deze vertoonden een andere vulling met grijsbruine tot donkere bruingrijze kleur. Al deze kuilen verschillen in vorm, grootte en diepte en zijn moeilijk interpreteerbaar wat betreft de functie. De meeste structuren hadden een komvormige bodem, maar een tweetal kuilen viel op door hun vlakke bodem en rechte wanden. Dergelijke sporen worden vaak geïnterpreteerd als voorraadkuilen, maar echte bewijzen zijn er niet. In ieder geval kan een louter gebruik als dumpplaats voor nederzettingsafval uitgesloten worden daar geen van de kuilen veel aardewerk opleverden.

Verder moet nog melding gemaakt worden van een grijze laag in het NO van zone 1. De aard van deze vrij ondiepe laag is niet helemaal duidelijk. Het pakket, dat wat handgevormd aardewerk uit de ijzertijd bevatte, werd oversneden door enkele Romeinse en middeleeuwse grachten en greppels. Binnen de laag tekende zich ook een aantal paalsporen af, waaronder gebouwplattegrond E. Onder het pakket werden geen oudere sporen aangetroffen. Mogelijk gaat het om een oude leeflaag, ontstaan door menselijke activiteit.

Al deze sporen maken duidelijk deel uit van een nederzetting of erf. Bijna alle gebouwstructuren kenden een gelijkaardige oriëntatie, ook de iets meer geïsoleerde spiekers, en er lijkt dan ook sprake te zijn van een zekere ruimtelijke organisatie. Ook de concentratie van een aantal gelijkaardige kuilen aan de rand van de lager gelegen depressie wijst hierop. Opmerkelijk is echter dat nergens op het terrein sporen werden aangetroffen van een hoofdgebouw. Het is zeker mogelijk dat een dergelijk gebouw weggeërodeerd is, of misschien gedeeltelijk, of dat het hoofdgebouw deels vergraven is door latere activiteiten op het terrein. De aanwezigheid van enkele palenclusters doet in ieder geval vermoeden dat niet alle gebouwen werden herkend. Het kan ook dat het hoofdgebouw zich bevindt buiten de onderzochte zone, op de aangrenzende percelen. De grote sporendensiteit in het westen van zone 2 doet alleszins vermoeden dat de grens van het erf op deze plaats niet werd bereikt. Een andere mogelijkheid is dat de achtpalige gebouwtjes dienst deden als hoofdgebouw. Hoewel dergelijke structuren gewoonlijk geïnterpreteerd worden als bijgebouwen valt het niet geheel uit te sluiten dat ze op sommige sites, waar geen duidelijk hoofdgebouw werd herkend, als dusdanig gebruikt werden. Er werden ook geen waterputten vastgesteld die te relateren zijn aan de IJzertijdbewoning. Ook deze vielen mogelijk buiten het onderzoeksgebied.

Geknikte pot uit S3

Geknikte pot uit S7

Aangezien het aangetroffen aardewerk technisch zeer uniform is en de sporen elkaar niet lijken te oversnijden zijn er geen duidelijke aanwijzingen voor meerdere bewoningsfases. Meerdere fases vallen echter niet helemaal uit te sluiten, ze kunnen alleen niet bewezen worden. De sporen leverden relatief weinig aardewerk op, wat niet abnormaal is bij nederzettingen uit deze periode. Het aangetroffen schervenmateriaal was bovendien meestal zeer gefragmenteerd en weinig diagnostisch, waardoor een fijnere datering dan ijzertijd vaak moeilijk was. Een iets scherpere chronologische duiding was niettemin toch mogelijk dankzij een aantal aardewerkvondsten die typisch zijn voor de vroege La Tène-periode, meer bepaald de 5de-4de eeuw v.C., mogelijk met een voorkeur voor de 2de helft van de 5de eeuw v.C. Het betreft voornamelijk fragmenten van een aantal situla-achtige potten, maar ook enkele scherven van tonvormige potten en fijnwandige bekers ondersteunen die datering. De bekers kunnen aanzien worden als luxewaar, en zijn voornamelijk gekend uit hoogtenederzettingen waar de elite verbleef, zoals de Kemmelberg en Kooigem, wat kan duiden op een zekere rijkdom van de site.

In paalkuilen van twee ietwat geïsoleerde zespalige spiekers (E en I) werden scherven aangetroffen die gereconstrueerd konden worden tot bijna volledige aardewerkvormen. Het gaat telkens om fijnwandige situlavormige potten. Mogelijk gaat het hier om een intentionele depositie die ritueel of symbolisch geladen is. Daarbij kan gedacht worden aan bouw- of verlatingsoffers zoals deze ook reeds op andere sites werden vastgesteld.

Een paalkuil binnen de sporencluster in zone 2 leverde naast aardewerk ook nog een andere interessante vondst op, namelijk een ijzeren object. Vermoedelijk gaat het zelfs om twee voorwerpen die aan elkaar gecorrodeerd zijn. IJzeren vondsten in nederzettingscontexten uit de ijzertijd zijn vrij zeldzaam. Verder onderzoek, onder andere via röntgenfoto’s, kan helpen bij de identificatie van deze objecten.

Ijzeren object: mes en handwerktuig

De Romeinse periode

Op beide zones werd de Romeinse periode enkel vertegenwoordigd door een gracht- en greppelsysteem dat aangelegd was volgens een NNO-ZZW-oriëntatie. De meeste structuren waren ondiep bewaard. Enkel de meest westelijke gracht, die te volgen was over bijna de hele lengte van zone 2, ging iets dieper en leverde het meeste aardewerk op. Naast handgevormd aardewerk, dat duidelijk verschilt van de handgevormde waar die aangetroffen werd in de IJzertijdcontexten, werden ook reducerend gebakken gedraaid aardewerk, kruikwaar en zeepwaar gerecupereerd. De vondsten laten echter enkel een vrij ruime datering toe in de 1ste-2de-3de eeuw. Ongetwijfeld hadden deze structuren naast een afbakenende functie ook vooral een afwaterende rol, op een terrein dat sterk onderhevig was aan erosie.

Romeinse gracht S561

De Middeleeuwen

De middeleeuwse sporen zijn toe te schrijven aan ten minste drie verschillende fases. Eén gracht leverde grijs aardewerk op dat hoogstwaarschijnlijk thuishoort in de Karolingische periode (8ste-9de eeuw) of in de 10de eeuw. Opvallend was dat de gracht een hoek maakt, waarbij de hoek zelf naar het NW georiënteerd is, één zijde naar het O, en de andere zijde naar het ZZO om dan af te buigen in ZZW-richting. Uit deze fase werden geen andere sporen aangesneden, maar de situering van de gracht in de ZO-hoek van zone 1 maakt het aannemelijk dat eventuele andere sporen zich buiten het opgravingsvlak bevinden, meer naar het O en ZO.

Verspreid over de twee zones werd een aantal sporen aangesneden die opvielen door hun kenmerkende grijsblauwe vulling. Het gaat in de eerste plaats om een systeem van grachten en greppels. De greppels waren steeds zeer ondiep bewaard. Hun oriëntatie was steeds NNO-ZZW of WNW-OZO, met uitzondering van één greppel in zone 1 die hiervan afweek door een NW-ZO oriëntatie. In het W van zone 2 kwam een greppel aan het licht die een rechte hoek vormde. Twee parallelle grachten waren beduidend dieper bewaard. Ze waren O-W-georiënteerd, waarbij één gracht plots leek te stoppen en de andere gracht licht afboog om verder te lopen in ZW-richting. Tussen de gracht- en greppelstructuren situeerden zich ook nog enkele kuilen. De functie van deze kuilen is niet duidelijk. Het aangetroffen aardewerk was steeds lokaal vervaardigd en bestond hoofdzakelijk uit grijs gedraaid aardewerk met daarnaast ook enkele fragmenten vroegrood aardewerk. Op basis van de samenstelling en de vormelijke kenmerken van het materiaal kunnen de sporen gedateerd worden in de 13de eeuw, of eventueel het einde van de 12de eeuw, met andere woorden rond de overgang van de volle naar de late middeleeuwen. Echte bewoningssporen werden opnieuw niet aangesneden, wat er mogelijk op wijst dat het terrein in deze periode als landbouwareaal in exploitatie was, waarbij de grachten en greppels wederom vooral een afbakenende en afwaterende functie hadden. De bijhorende bewoning bevond zich wellicht buiten het onderzochte gebied.

Uit de vulling van één kuil werd roodgeglazuurd aardewerk gerecupereerd dat vormelijk gedateerd kan worden in de 15de eeuw tot de 1ste helft van de 16de eeuw. Deze kuil oversneed de 13de-eeuwse greppel in het westen van zone 2 op de plaats waar deze een rechte hoek maakte.

Op beide zones kwamen ook heel wat jongere sporen en verstoringen aan het licht zoals grachten, kuilen, paalsporen, drainagegreppels en ploegsporen. De postmiddeleeuwse grachten kunnen gelinkt worden aan (oude) perceelsgrenzen. De meeste grachten zijn herkenbaar in de Atlas der Buurtwegen (circa 1840) en op de Popp-kaart van Ursel (circa 1860), die beiden als momentopnames kunnen beschouwd worden van de situatie rond het midden van de 19de eeuw. Het feit dat ze niet worden weergegeven op de Ferrariskaart (1771-1778) wijst erop dat ze waarschijnlijk aangelegd werden in de periode tussen 1778 en 1840. Enkel gracht S195/203 is vermoedelijk jonger, met een datering na 1860. Deze gracht, die niet is weergegeven op de historische kaarten, vloeide in tegenstelling tot de andere O-W gerichte structuren niet samen met de N-Z georiënteerde gracht op zone 2. Vermoedelijk sloot de structuur oorspronkelijk aan op de huidige gracht die de scheiding vormt tussen zone 1 en zone 2, maar werd dan later gedempt. Een omwonende boer herinnerde zich op deze plaats nog een gracht en palissade. Langs een deel van de gracht werden inderdaad recent ogende paalsporen in een standgreppel aangetroffen met een onderlinge afstand van 2,10m tot 2,30m. Op sommige satellietfoto’s zijn enkele van deze grachtstructuren nog vrij duidelijk te zien als zogenaamde crop marks en soil marks .

Interessant is ook even de resultaten te bekijken van de zeer recente opgraving die van januari tot maart 2011 uitgevoerd werd door archeologen van het EEC op de nabij gelegen percelen ten zuiden van het rusthuis ‘Onderdale’ en de Sint-Medardusschool, aan de overzijde van de straat Onderdale. Dat onderzoek leverde immers een vrij gelijkaardig beeld op, met sporen uit de Late IJzertijd, de Romeinse periode, de laat-Karolingische tijd, de late middeleeuwen en de postmiddeleeuwse tot recente periode. Ook ten Z van Onderdale werden nederzettingssporen aangesneden uit de Late IJzertijd. Zo werden naast twee mogelijke tweeschepige hoofdgebouwen ook nog een achtpalige, een zespalige, vier vierpalige en mogelijk ook een driepalige spieker herkend, evenals enkele palenrijen. De occupatie lijkt hier af te spelen over minstens twee fases, een vroeg La Tène-fase en een mogelijke fase aan de overgang van de ijzertijd naar de Romeinse periode. Daarbij werd het door grachten afgebakende erf enigszins verlegd. Uit een aantal grachten werd naast ijzertijd-aardewerk ook Romeins materiaal gerecupereerd. Enkele paalsporen langs de straatkant bevatten laat-Karolingische scherven, wat samen met de vondst van de Karolingische gracht ten N van het rusthuis doet vermoeden dat er zich oorspronkelijk nog meer (bewonings)sporen uit deze periode bevonden onder de straat Onderdale, het rusthuis, de school en mogelijk ook de lintbebouwing langs de Hendelstraat. Verder kwam ook nog een laatmiddeleeuws grachtensysteem aan het licht dat in de 13de en 14de eeuw kan gedateerd worden. Deze sporen lijken erven af te bakenen die verschillende malen werden uitgebreid en verschoven. Ook hier werden geen gebouwsporen aangesneden uit deze periode. Bijhorende bewoning bevindt zich mogelijk buiten het onderzochte gebied. Uit de postmiddeleeuwen dateert een brede gracht die samen met enkele laatmiddeleeuwse grachten een voorloper lijkt te zijn van de huidige kadasterindeling.

Besluit

In het kader van de bouwplannen voor een nieuwe basisschool op een terrein aan Onderdale – Hendelstraat te Ursel en de geplande verkaveling van een aangrenzend perceel, werd op de site een vlakdekkende archeologische opgraving uitgevoerd van 28 juni tot 29 september 2010. Voorafgaand onderzoek met proefsleuven had reeds uitgewezen dat de percelen archeologisch waardevol waren. De opgraving leverde dan ook heel wat grondsporen op uit verschillende periodes.

In de eerste plaats werden resten aangesneden van een nederzetting uit de Late IJzertijd. In totaal konden 11 (bij)gebouwtjes herkend worden, waarbij 3 structuren vierpalig waren, 6 structuren zespalig, en 2 structuren achtpalig. Daarnaast kwamen ook nog een palenrij en vele losse paalsporen aan het licht, alsook enkele kuilen, een mogelijk loopvlak en een depressie die gevuld was met een colluviaal pakket. Op basis van het aangetroffen aardewerk lijkt een datering in de vroege La Tène-fase (5de-4de eeuw v.C.) zeer aannemelijk.

Uit de Romeinse periode stammen een aantal parallelle greppels en grachten. Een fijnere datering dan 1ste-2de-3de eeuw was niet mogelijk.

Een aantal sporen kan geplaatst worden in de middeleeuwen. Eén gracht bevatte Karolingisch materiaal uit de 8ste-10de eeuw. Over het hele terrein kwamen ook enkele greppels, grachten en kuilen aan het licht die te dateren zijn in de 13de eeuw, of misschien late 12de eeuw. Eén kuil bevatte aardewerk uit de 15de-16de eeuw.

Wat de jongere sporen betreft vallen vooral enkele brede grachten op die gelinkt kunnen worden aan perceelsgrenzen uit het einde van de 18de eeuw tot de 20ste eeuw.

Deze opgraving bevestigt aldus het beeld dat reeds bij eerdere opgravingen in de streek verkregen was, namelijk dat van een regio met zeker vanaf de late ijzertijd en de Romeinse periode een vrij dense landelijke occupatie. Daarnaast werden nu ook voor het eerst sporen aangetroffen die lijken te wijzen op een Karolingische bewoning nabij de huidige dorpskern, wat het archeologische bewijs zou kunnen zijn dat deze vanuit een vroegmiddeleeuwse kern is ontstaan. Het greppel- en grachtensysteem uit de 13de eeuw geeft een indicatie van de landindeling in deze periode, waarbij het terrein onbebouwd was en vermoedelijk gebruikt werd als landbouwgrond. De opgraving onderstreept alweer het groot archeologisch potentieel van de regio.

Bart De Smaele, Simon Verdegem, Hadewijch Pieters, Anke Thuy & Catherina Thijs (aDeDe bvba)

Algemene situering

Tussen 28 februari en 22 april 2011 werd door aDeDe bvba uit Gent in opdracht van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) een archeologisch onderzoek uitgevoerd langs de Polenstraat in Evergem (DE SMAELE, VERDEGEM, et al., 2011). Het onderzoek kadert in het plan voor de verkaveling van het gebied tot een sociale woonwijk, waarbij alle archeologische sporen door de werken zouden worden verstoord.

De geplande werken waren de aanleiding voor een vooronderzoek, dat plaatsvond eind 2010 (DE VRIENDT, 2010), waarna door het Agentschap Ruimte en Erfgoed bindend geadviseerd werd dat een zone van 0,84 ha vlakdekkend diende te worden opgegraven. De selectie hiervoor was gebeurd op basis van de resultaten van het vooronderzoek en richtte zich op het integraal opgraven van de in het vooronderzoek aangetroffen nederzetting.

Aangezien het onderzoeksgebied zich binnen het werkingsgebied van de Intergemeentelijke Archeologische Dienst Kale-Leie Archeologische Dienst (KLAD) bevindt, werd Dhr. David Vanhee aangeschreven voor de wetenschappelijke begeleiding van het onderzoek, waarvoor dank. Interpretatie van de sporen, structuren en de determinatie van het aardewerk gebeurde in samenspraak met zo wel Dhr. David Vanhee als Drs. Wim De Clercq (UGent), waarvoor tevens dank.

Het onderzoeksgebied zelf, wat grosso modo de helft van het volledige te verkavelen plangebied besloeg, bevond zich tussen de Polenstraat, de Herritakkerlaan, de Dellaertsdreef en de Weststraat te Sleidinge. Landschappelijk is de site op de zuidelijke flank van een lokale NW-ZO gerichte zandrug gesitueerd en zo wel in noordoostelijke richting als in zuidwestelijke richting daalt de hoogte van het terrein, wat resulteert in natte bodems met een lemige textuur. De ondergrond op de hogere delen van de flank bestaat echter uit droge zand-leembodems, die over het algemeen voldoende vruchtbaar en geschikt voor landbouw zijn. De combinatie van factoren, namelijk een rug in het landschap met voldoende goede landbouwgrond, maken het een geschikte locatie voor landelijke bewoning en akkerbouw. Het gebied was bijgevolg tot bij de aanvang van het onderzoek in gebruik als grasland, waarbij de natuurlijke bodem (en het archeologisch leesbare vlak) zich op een diepte van 40 tot 60 cm onder het maaiveld bevond.

Archeologische sporen

In totaal werden tijdens het vlakdekkende onderzoek 507 sporen gedocumenteerd, waarvan met zekerheid 110 van biologische aard (clusters van mollengangen, resten van plantenwortels, windvallen, …) bleken te zijn. Twee sporennummers identificeren “losse” aardewerkvondsten (m.a.w. buiten de aflijning van een archeologisch spoor bij het opschaven verzameld) op het vlak, die als een geïsoleerde puntlocatie werden opgemeten (deze methode laat toe het “losse” aardewerk exact binnen de site te plaatsen en eventueel gegevens over verspreiding of clustering te verzamelen).

Drie sporen zijn, op basis van hun aflijning in het vlak en in de coupe, maar vooral op basis van daarin het gerecupereerde aardewerk, te plaatsen in de Late Middeleeuwen tot Nieuwe Tijd.

De overige zijn antropogene sporen, waarbij het voornamelijk om kuilen, paalkuilen en greppels gaat.

Over het hele terrein is over het algemeen sprake van een goede bewaring van de sporen, zo wel in het vlak als in de coupe. In het vlak tekenden de antropogene sporen zich af als duidelijk afgelijnde sporen met een donkergrijze tot bruingrijze vulling, waarbij de homogenisatie door biologische activiteit beperkt was. De aanwezigheid van een harde laag ijzerconcretie kan hiervoor de verklaring zijn. De harde laag ijzerconcretie zorgde er echter wel voor dat de diepte van de teelaarde plaatselijk met  enkele centimeters kon variëren (ingedrukte teelaarde).

In de coupe waren de sporen even goed leesbaar. In de lager gelegen gedeelten van het terrein, waar de bodemtextuur lemiger was, bleek de bioturbatie intenser, maar ook dit zorgde dit niet voor een verminderde leesbaarheid van de sporen.

In het noordoostelijke gedeelte van en centraal in het onderzoeksgebied werden batterijen van geclusterde afgerond rechthoekige greppels aangetroffen, die sterk doen denken aan zgn. “esgreppels”. Deze esgreppels worden ten vroegste vanaf de 14^e eeuw geplaatst en getuigen van een systeem van grondverbetering (DE SMAELE et al., 2010). Ondanks het feit dat deze greppels nog niet eerder in de regio zijn aangetroffen, lijkt het door de gelijkaardige opbouw en ruimtelijke situering goed mogelijk dat het hier om een gelijkaardig systeem gaat.

Over het algemeen was er relatief weinig verstoring van de archeologische sporen, een recente afwateringsgreppel uitgezonderd.

Wat de roerende archeologische objecten betreft was de bewaring van natuursteen en bouwkeramiek over het algemeen heel goed. Deze materiaalcategorieën hebben in de meeste bodems een goede kans op bewaring, waarop het onderzoeksgebied geen uitzondering was. Het aardewerk was over het algemeen echter matig bewaard, wat voornamelijk te wijten is aan fosfaten in de bodem (mondelinge mededeling W. De Clercq), die hun oorsprong vinden in overbemesting van de ondergrond. Dit heeft als resultaat dat het aardewerk dof, broos en brokkelig wordt.

Conservering van de organische resten, zoals hout, onverbrand botmateriaal maar ook metaal, was slecht. De ondergrond bestaat hoofdzakelijk uit zure zandleemgronden, waardoor enkel organische resten onder het freatisch vlak een kans op bewaring hebben. De houtresten in waterput 478 (zie verder) waren uitstekend bewaard.

Structuren en gebouwplattegronden

In de Romeinse periode is het gebied uitgekozen als locatie voor het inplanten van een landelijke nederzetting, bestaande uit een enclos van greppels waarbinnen een aantal gebouwplattegronden uit ten minste twee verschillende fasen aanwezig was. De gebouwplattegronden kunnen in hoofdzaak worden onderverdeeld in hoofdgebouwen en bijgebouwen. Overige nederzettingsstructuren zijn waterputten en kuilen. Er werden ten minste drie hoofdgebouwen aangetroffen, waarbij structuren 1 en 2 herbouw zijn van één en hetzelfde gebouw en structuur 8 een zwaar potstalgebouw is.

Structuur 1 is een enkele palenrij van 10,5m lang, bestaande uit 5 dragende palen. Deze structuur wordt oversneden door structuur 2, een structuur die bestaat uit kopse staanders op de korte zijden en acht zware wandpalen. Zoals structuur 2 in het vlak werd aangetroffen heeft hij een lengte van 16,7 m en een breedte van minimaal 7,3 en maximaal 8,3 m.  De wandpalen die de noordelijke wand vormden waren beduidend zwaarder gefundeerd. Door de grootte van de paalkuilen en de schuine insteek die de wandpalen vertonen wordt vermoed dat het gebouw ten minste één keer hersteld is, mogelijk zelfs terwijl het dakwerk nog aanwezig was (te oordelen aan de lange, ondiepe annex aan de paalkuilen, waaruit kan afgeleid worden dat de paalkern schuin in de kuil geschoven is). Door de geringe diepte van deze annexen kan het eventueel ook gaan om de restant van een binnenindeling van het gebouw. Er is geen sprake van bewaarde wandpalen. Structuur 1 werd op basis van houtskool uit een paalkern gedateerd in de 2^e  helft van de 2^e eeuw (KIA-45822, 1845 ±25BP). De datering van houtskool uit een paalkern van structuur 2 leverde een datering in het Neolithicum (KIA-45823), wat aangeeft dat de houtskool residueel materiaal was. Door de stratigrafie van de sporen is het echter duidelijk dat structuur 2 jonger is dan structuur 1 en dus vermoedelijk aan het einde van de 2^e eeuw kan gedateerd worden.

Deze gebouwplattegrond is vrij kenmerkend voor landelijke nederzettingen in de Romeinse periode (DE CLERCQ, 2000, p. 44).

Centraal in het onderzoeksgebied werd een structuur (structuur 8 ) aangetroffen van 15,5 m lang, minimaal 6,2 m breed, maximaal 9 m breed met een ZW-NO oriëntatie. De oostelijke wand van de structuur was zwaar verstoord door een proefsleuf, waarin de vulling van de potstal (zie verder) vermoedelijk als teelaarde geïnterpreteerd was.

Deze structuur bestaat in basis uit een tweeledige open constructie met drie kopse staanders op de westelijke wand en vier staanders op de oostelijke wand, waarbij de middelste staander op de oostelijke wand ontdubbeld is. Uit een paalkuil op de oostelijke wand kon een fragment verbrande huttenleem teruggevonden worden, waarop duidelijk een plat vlak zichtbaar was. Dit kan er op wijzen dat de wand (binnenwand of buitenwand ?) van het gebouw voorzien was van vlechtwerk, afgewerkt met een vlakke wand van huttenleem.

De westelijke helft van het gebouw bestaat uit drie of mogelijk vier gebinten, de westelijke wand niet meegerekend, waarbij er dakondersteunende palen op de centrale as geplaatst zijn. In deze zone is er reeds een zachte inloop naar het verdiepte loopvlak of potstal in de oostelijke helft van het gebouw zichtbaar (zie verder). De oostelijke helft van het gebouw is beduidend zwaarder en bestaat uit twee gebinten. Het valt op dat het oostelijke gedeelte van de structuur voorzien is van een wandgreppel, waarvan drie segmenten gedocumenteerd werden. Het noordelijke gedeelte is zwaar verstoord door de proefsleuf en was slechts ondiep bewaard, waardoor de wandgreppel slechts gedeeltelijk kon geregistreerd worden. De oostelijke wandgreppel was echter diep bewaard, maar in de coupes bleken geen resten van palen of andere structuren in de greppel aanwezig. De zuidelijke wandgreppel was in vlak 1 niet duidelijk af te lijnen, maar in vlak 2 bleek het te gaan om een greppel die een duidelijke knik in noordwestelijke richting maakte en zo de tweedeling van het gebouw nog accentueert.

In de oostelijke helft van de structuur werd een verdiept loopvlak of potstal aangetroffen, dat in de coupe van west naar oost een duidelijke zachte inloop vertoont. In de oostelijke wand is dit verdiepte vlak tot 1,04 m diep, de uitloop in oostelijke richting is vrij steil. De vulling bestond uit sterk organisch lemig zand met aardewerk en bouwkeramiek in de bijmenging. De bodem van dit spoor bestond uit een gevlekte, vochtige en humeuze laag. In het diepste gedeelte van het spoor waren dunne lenzen ingespoeld zand zichtbaar. De interpretatie van dit spoor is echter niet eenduidig. De werkhypothese is dat het gaat om een ‘potstal’ of verdiept stalgedeelte, dat met plaggen gevuld werd, waarop dieren gestald werden. De uitwerpselen van de dieren bemestten de plaggen en deze konden als meststof op de landbouwgrond gebruikt worden. De afwezigheid van afdrukken van hoeven, versteviging van de bodem (bijv. dmv. planken), de diepte en de grootte van het verdiepte loopvlak spreken een interpretatie als potstal echter tegen. Een andere interpretatie kan eerder in de richting van artisanale activiteiten wijzen, zoals het gebruik van het verdiepte niveau als kuil voor het roten van vlas, een gebruik als hutkom, en dergelijke meer. Het aardewerk in de vulling geeft uitsluitend aan dat het verdiepte niveau als dumpplaats voor huishoudelijk afval werd gebruikt.

Structuren 1,2 en 8 kunnen als hoofdgebouwen geïnterpreteerd worden, alle drie behorend tot één nederzetting die een levensduur van minstens 2 generaties (2 fasen) doorleefd heeft. Een datering op houtskool uit de vulling van de potstal levert een datering in de 2^e helft van de 2^e eeuw (KIA-45824, 1815 ±25 BP), een heel gelijklopende datering met structuur 1.

In het zuidoostelijke gedeelte van de nederzetting was een vierde duidelijke structuur (structuur 10) aanwezig, namelijk een gebouwplattegrond van 8 m lang en 7,4 m breed, dat NW-ZO gericht is en uit drie rijen van palen bestaat, waarbij de meest zuidelijke palenrij slecht bewaard is. De structuur bestaat uit 5 paalkuilen in de noordwestelijke wand, 5 paalkuilen in de zuidoostelijke wand en 5 paalkuilen in de noordoostelijke wand. De zuidwestelijke wand vertoont geen paalkuilen, evenmin werden er binnenin dragende of ondersteunende structuren aangetroffen. Op deze manier wordt een heel open structuur gevormd, gedragen door 5 gebinten.

Verspreid over de nederzetting werden tenslotte nog twee vijfpalige spiekers (structuren 3 en 9) en één zespalige (structuur 11) spieker aangetroffen. Deze kleine structuren worden traditioneel als gebouwen voor opslag en/of artisanaat geïnterpreteerd.

Verder werden verschillende structuren aangetroffen bestaande uit een palenrij van drie en in een enkel geval vier palen, die door hun clustering, oriëntatie en onderlinge samenhang van de paalkuilen als structuren afgelijnd werden (structuren 4, 5, 6 en 7). De interpretatie van deze structuren is onduidelijk, de werkhypothese is dat het gaat om gebouwen van het Alphen-Ekerentype waarvan de wandpalen niet bewaard zijn (DE SMAELE B., VERDEGEM S., SCHELTJENS S. & THIJS C., 2009).

Eveneens door hun duidelijke isolatie ten opzichte van de andere structuren en duidelijke samenhang van de paalkuilen vallen twee tweepalige constructies op.

Tenslotte kunnen ook vier clusters van paaluilen vermeld worden, waarbinnen geen duidelijke gebouwplattegrond kon worden afgeleid, alsook een enkele palenrij, bestaande uit 15 kleine paalkuilen. De rij palen is geïnterpreteerd als een afsluiting binnenin de nederzetting.

De nederzetting lijkt omheind te zijn geweest door een systeem van greppels, dat in het oostelijke gedeelte twee- en drieledig is. In het westelijke gedeelte werd geen begrenzing aangetroffen en vermoedelijk loopt de nederzetting onder de bestaande huizen door. Het valt hierbij op dat de structuren van de nederzetting zich dichtbij de greppels lijken te clusteren, waarbij het binnengebied van de nederzetting relatief open blijft. Dit geeft blijk van een zekere interne organisatie van de nederzetting. Over de interne organisatie van de nederzetting kan eveneens worden gesteld dat zo wel het systeem van greppels als alle gebouwplattegronden georiënteerd zijn volgens een duidelijke axialiteit, die is gebaseerd lijkt te zijn op de landschappelijke oriëntatie van de rug waarop de nederzetting zich bevindt. Deze oriëntatie is consequent NO-ZW.

Waterputten en –kuilen

Er werden verspreid over het terrein één waterput (met bewaarde constructie) en twee waterkuilen aangetroffen. Waterput 478 bevond zich 26 m ten zuidwesten van structuren 1 en 2 en tekende zich in het vlakaf als een rechthoekig spoor (insteekkuil) met een ovale kern, met een lengte van 4,40 m en een breedte van 3,50 m. In de coupe waren de insteekkuil van de put en de nazak van de trechter goed van elkaar te onderscheiden. In vlak 2 (op ± 1,2 m diepte) bleek een rechthoekige kern aanwezig, waarlangs de aanlegkuil met nat en drabbig sediment was opgevuld. In eerste instantie rees het vermoeden dat de waterput tweefasig was, maar bij het verdiepen van het spoor bleek dit niet het geval te zijn en de ronde aflijningen in vlak 2 zijn te wijten aan de verzakte opvulling van de aanlegkuil. In het profiel is echter wel een duidelijke oversnijding zichtbaar, die vermoedelijk te wijten is aan een eerste fase van de aanlegtrechter : deze werd slechts 1,20 m diep uitgegraven en vertoont sporen van inkalving, wat doet vermoeden dat men op een gegeven moment met de uitgraving is gestopt en op een later moment de uitgraving heeft hervat. Dit verklaart de haarscherpe oversnijding tussen de eerste fase van de aanlegtrechter en de eigenlijke aanlegtrechter van de waterput.

Vanaf 1,60m diepte was het hout van de constructie (de toppen van de hoekpalen) bewaard. De constructie was opgebouwd uit vier zware rechthoekige palen die niet waren aangepunt maar schuin afgezaagd, zodat ze toch in de natuurlijke bodem konden ingedreven of ingeheid worden. De palen waren 45 in de natuurlijke bodem ingedreven. De vier hoekpalen waren elk voorzien van twee smalle gleuven, waarin een op maat gevormde dwarslat via pengatverbinding in geschoven was. De oostelijke en westelijke dwarslatten bevonden zich hoger dan de noordelijke en zuidelijke. Deze dwarslatten konden voorkomen dat de vier hoekpalen door de druk van de bodem naar binnen klappen. Aan de buitenzijde van de dwarslatten waren dunne houten platen, waarvan het merendeel aangepunt was, vertikaal in de natuurlijke bodem gedreven. Deze dunne houten platen, die doen denken aan brede duigen, waren met een brede overlapping tegen elkaar geplaatst, zodat een dichte plankenwand ontstond en geen sediment in de constructie kon spoelen. Dit verklaart de afwezigheid van ingespoeld fijn zand tussen de moederbodem en de trage, humeuze opvulling van de waterput. Er zijn geen aanwijzingen dat dit systeem over de hele hoogte van de putschacht werd toegepast en vermoedelijk was enkel de onderste meter van de waterput voorzien van een dergelijke dichte wand, net om snelle inspoeling te vermijden. De buitenwand van de putschacht bestond tenslotte uit zware horizontaal geplaatste platen, die door de druk van het sediment in de aanlegkuil tegen de hoekpalen gehouden werden. De bodem van de putschacht was vlak en bestond uit naakte natuurlijke bodem. De vulling van de putschacht bestond uit een vrij homogeen pakket sterk kleiig en organisch zand, waarin slechts enkele fragmenten aardewerk en resten van takjes aanwezig waren. Een datering op een twijg met schors uit de onderste schachtvulling leverde een datering in de 3^e eeuw (KIA-45481, 1755 ±25 BP).

Waterkuil 324, die zich dichtbij structuur 8 bevond en op basis van aardewerk in de bovenste vulling in de Romeinse periode kon gedateerd worden, onderscheidt zich door de analyse van het pollen in de vulling (DE SMAELE, 2011). Hieruit bleek dat het landschap rond de kuil vrij bosrijk was, zo wel op de hoge als op de lage gedeelten van het gebied. Men spreekt echter van een bosrandsituatie, waarbij de nederzetting zich vermoedelijk op de flank van een rug in het landschap bevond, net op de overgang naar een natter gedeelte van het terrein. De hoge gronden, maar ook de lage gedeelten, blijken dus bosrijk te zijn geweest. Qua landgebruik geeft dit aan dat een bruikbaar areaal tussen ‘hoog’ en ‘laag’ was uitgekozen voor het installeren van een nederzetting. Men kan gaan denken aan een situatie waarbij de hoogste gronden een andere functie hadden dan louter nederzetting (Grafveld, wegtracé, bos met gemengd gebruik, … ?) en de laagste gronden eventueel gebruikt werden voor het seizoenaal weiden van dieren of het onderhouden van rietkanten. Het pollen van riet en oeverplanten was goed vertegenwoordigd. Interessant is ook de aanwezigheid van pollen van struikhei, die wijzen op uitputting van de gronden. Maar aangezien het percentage pollen van struikhei vrij laag is en er grote hoeveelheden pollen van graangewassen zijn aangetroffen, lijkt het onwaarschijnlijk dat de polen van de struikhei wijzen op een desintegratie van de landbouwgrond in de nederzetting zelf. Het lijkt plausibel dat het pollen van struikhei afkomstig is van gronden in de buurt die reeds lange tijd verlaten waren (akkers van vorige generaties ?). Aan andere mogelijkheid is dat de stuikhei open plekken in het bos op de hogere gronden vertegenwoordigt, wat doet vermoeden dat deze plekken door schapen of runderen begraasd werden.

Een jongere laag van de kuil toont echter een ander, subtieler beeld. Het aandeel bomen op de hogere gronden is drastisch afgenomen, wat er op wijst dat het landschap op korte tijd opener is geworden. Aan de situatie op de lage gronden en de nederzetting zelf is echter niks veranderd en de schrale heidegronden zijn eveneens slecht vertegenwoordigd. Dit wijst er op dat het landgebruik op de hoge gronden veranderd was. Men moet denken aan houtkap, brand en mogelijk een niet nader te vatten ontginning van de hoge gronden, eveneens om redenen die niet uit het bodemarchief af te leiden zijn.

Materiële cultuur

De materiële cultuur van de bewoners wordt vertegenwoordigd door aardewerk en natuursteen, waarbij het aardewerk voor een groot deel (tot 50 – 60 %) bestaat uit lokaal handgevormd aardewerk, aangevuld met onder andere kruiken in Low Lands Ware, vissaus- en olijfolieamforen, voorraadpotten, Noord-Franse aardewerk en de terra sigillata (Drag. 45, 2^e helft 2^e eeuw). Deze laatste twee categorieën omvatten voornamelijk respectievelijk dunwandige drinkbekers, borden/schalen, wrijfschalen, enz. Het lijkt er dus op dat voor het koken en het opslaan van voedsel voorkeur gegeven werd aan de inheemse materialen, in combinatie met potten in Low Lands Ware, amforen en dolia. Door de afwezigheid van halzen en oren  van amforen moet de vraag gesteld worden of deze materialen wel in hun volledige vorm werden getransporteerd. Voor de tafelwaar, zoals drinkbekers en borden, lijken dan weer fijnere producten uit Noord-Frankrijk en terra sigillata gekozen te zijn.

Een groot deel van het aardewerk is afkomstig uit de greppels, waarbij er in het zuidelijke gedeelte van het greppelsysteem een grote zone is waar de greppel als dumpplaats voor afval lijkt te zijn gebruikt (het topografisch lager gelegen gedeelte van het enclos van greppels). De rest van het aardewerk in de greppels is duidelijk geclusterd en lijkt te wijzen op kleine, tijdelijke dumpplaatsen van huishoudelijk afval.

Het aardewerk lijkt de absolute dateringen van de gebouwplattegronden en de waterputten-en kuilen te ondersteunen en beslaat een periode van de 2^e en 3^e eeuw.

Verder is er qua materiële cultuur sprake van een wetsteen in een kwartsitische zandsteen en verschillende fragmenten van maalstenen in tefriet aangetroffen. Deze elementen wijzen op landbouw en meer specifiek de teelt en het lokale gebruik van graangewassen.

Besluit

Ter besluit kan worden gesteld dat een groot deel van een woonerf uit de 2^e en 3^e eeuw is onderzocht, vermoedelijk bestaand uit twee hoofdgebouwen (structuur 1-2 en structuur 8 ) en een groot aantal bijgebouwen. De herbouw van structuur 1 tot structuur 2 wijst op een bestaan van de nederzetting gedurende minstens twee generaties.

De gebouwen, die de kern van de nederzetting vormen, clusteren zich duidelijk in de hoeken van het areaal, dat door de greppels werd afgebakend. Dit wijst op een duidelijke structuur binnen de nederzetting, waarbij de open ruimte binnenin voor landbouw en of veeteelt kon worden gebruikt. Want de nederzetting was gericht op het bedrijven landbouw, hetgeen blijkt uit de vondsten van maalsteenfragmenten, fragmenten van wetstenen en de analyse van het pollen in twee opeenvolgende lagen van waterkuil 324.

Een gemengde economie van landbouw en veeteelt kan hierbij verondersteld worden, maar dit blijft natuurlijk onduidelijk. De aanwezigheid van een groot potstalgebouw wijst mogelijk op veeteelt, indien structuur 8 inderdaad als potstalgebouw geïnterpreteerd kan worden.

Na het begin van de 3^e eeuw zijn er binnen het onderzoeksgebied geen sporen meer aanwezig en is het gebied als akkerland en grasland in gebruik geweest, dit is reeds in de Atlas van Ferraris zichtbaar, waar het hele gebied tussen de Polenstraat en de Weststraat als akkerland is ingekleurd. Behalve drie perceelsgreppels en een kuil werden geen nederzettingssporen uit de middeleeuwen aangetroffen. Dit landgebruik is vermoedelijk vanaf het einde van de Romeinse periode  onveranderd gebleven.

Bibliografie

De Clercq W., 2000. Een blik op een decennium archeologisch onderzoek op gallo-romeinse vindplaatsen in Oost-Vlaanderen, in: Opnieuw een decennium Oost-Vlaamse archeologie: terug- en voorblik. Themanummer VOBOV-Info, nr. 52, pag. 35-47.

De Smaele B., 2011. Natuurwetenschappelijk onderzoek van stalen van de landelijke nederzetting te Sleidinge – Polenstraat (gemeente Evergem, provincie Oost-Vlaanderen), interpretatie van de resultaten, Addendum Archeo-Rapport 6 (aDeDe archeologische rapporten), Gent.

De Smaele B., Thuy A., Pieters H. & Verdegem S., 2010. Definitief archeologisch onderzoek te Verrebroek-Groothuiswijk, Archeo-Rapport 3 (aDeDe archeologische rapporten), Gent.

De Smaele B., Verdegem S., Thuy A., Pieters H., Thijs C. & Decraene T., 2011. Een landelijke nederzetting uit de Romeinse periode aan de Polenstraat te Sleidinge (Gemeente Evergem, provincie Oost-Vlaanderen), Archeo-Rapport 6 (aDeDe archeologische rapporten),  Gent.

De Smaele B., Verdegem S., Scheltjens S. & Thijs C., 2009. Archeologisch onderzoek te Turnhout – “Hellegat” 2 (Turnhout, prov. Antw.). AdAK-Rapport 16, Turnhout.

De Vriendt B., 2010. Romeinen in Evergem. Archeologisch onderzoek te Evergem-Polenstraat, in: AS Rapportage, nr. 2010-23, Mechelen.

Er zijn 7 verschillende ruimtes. De volledige structuur is quasi rechthoekig met een totale lengte aan de binnenzijde van 10,42 m en de totale breedte, exclusief het mangat (Ruimte 6), van 6,9 m. De gemiddelde hoogte binnenin bedraagt 2,10 m.

Grondplan van de Schuilkelder te Knesselare

Ruimte 1: Toegang met trappen
De kelder is anno 2011 nog steeds toegankelijk via de oorspronkelijke trappen. De trap is 6,26 m lang en 1,49 m breed. De trap daalt via 17 betegelde treden (8 treden, een plateau en 9 treden) 3,05 m van het straatniveau tot aan de vloerplaat van de kelder.

De trapconstructie is opgetrokken uit grijze betonnen vierkante vloertegels (zijde = 30 cm) en de muren bestaan uit gele bakstenen (formaat). Elke trede is ca. 30 cm lang en 10,5 cm diep. In de muur langs de trap is de leuning nog aanwezig, de wand zelf bevat twee ingemetselde stenen platen met verwijzing naar architect en aannemer.

De trap mondt uit voor de toegangsdeur tot de kelder. Deze deur draait naar buiten open maar is niet origineel. De ruimte tussen de trap en de deur bedraagt 0,81 m bij 1,49 m en er is een rooster met 9 spaken (46 x 44 cm) in de tegelvloer aangebracht.

Toegang tot de schuilkelder

Ruimte 2
Via de deur komt men in de eerste echte ruimte van de schuilkelder (2,90 m bij 2,25 m), de dikte van de muur ter hoogte van het deurgat bedraagt 38 cm. De vloer van deze ruimte en van alle volgende ruimtes bestaat uit gele vierkante tegels (z = 15 cm) die we ook aantroffen in Ursel. De bijhorende plinten zijn ca. 11 cm hoog, 1,5 cm dik en zo’n 20,5 cm lang. De ruimte is voorzien van een recente elektriciteitskast.

Ruimte 3
Vanuit Ruimte 2 betreedt men via een deur in de zuidelijke muur de ingerichte Ruimte 3, die 4,40 m bij 2,90 m meet. De deur draait naar binnen maar is niet meer origineel, zoals alle deuren binnen de constructie. De muur tussen deze ruimtes is 23 cm dik. Bijna rondom deze ruimte zijn tegen de muren banken aangebracht. Ze bestaan uit 2 planken (ca. 30 cm breed) en rusten op in de muur verankerde metalen profielen. In de zuidwestelijke hoek is een verhoogd plateau gebouwd (78 x 56 cm) met een ingemetselde metalen plaat (38 x 24 cm) met opschrift Stork. Misschien stond hier ooit een kachel.
In de westelijke muur is een toegangsdeur tot de volgende ruimtes voorzien. Het deurgat is 185 cm hoog en 77 cm breed. De deur draait open in de richting van Ruimte 4. De muur tussen beide ruimtes is 23 cm dik.

Ruimte 4: Gang met toilet en douchekamer
Deze centrale ruimte bestaat uit een gang die uitgeeft in Ruimte 6 en waar aan de noordelijke zijde het sanitair is gebouwd en waar langs de zuidelijke zijde een grote opening is naar Ruimte 5.

De gang meet ca. 4,06 m en ca. 1 m. Deze centrale gang wijkt totaal van de geschrankte lijn af, die we terugvonden in Ursel, waaruit we besluiten dat dit eerder een civiele schuilkelder is.

Het sanitair blok ten noorden van de gang is even lang en ca. 1,10 m breed en bestaat uit een apart toilet en douche tussenin twee kleedkamers. De muren van dit blok zijn opgebouwd uit een soort snelbouwtegels met tandgroefsysteem die ook voorkomen in het sanitair blok van Ursel. Deze vierkante tegels hebben een zijde van 17 cm en zijn 4 cm dik. Aan beide zijden is een geel glazuur aangebracht. De toiletpot is verdwenen. Er waren wel nog een recentere douchebak en douchegordijnen aanwezig uit de gebruiksperiode van de Civiele Bescherming.

Vanuit de gang kan men via een doorgang van ca. 1,80 m ook Ruimte 5 betreden. Deze is 4,00 m bij 2,50 m en in de zuidwestelijke hoek is de toegang naar het mangat (Ruimte 6) aangebracht. De opstap zit ca. 43 cm boven het vloerniveau en de deur naar het mangat is ca. 1,63 m hoog. De deur draait naar binnen. Deze ruimte is verder leeg.
Ruimte 6
Deze nooduitgang bereikt men via een lage opening van 1,63 m hoog en is vrij smal (112 cm bij 79 cm) en is 2,98 m hoog. In de zuidelijke muur is een trap met 9 metalen sporten bevestigd, bovenaan voorzien van een mangat afgesloten met een loodzwaar luik.

Trap naar buiten

Ruimte 7
De laatste kamer is 5,01 m breed en 2,98 m lang. Er is een toegang via de gang Ruimte 4 van 82 cm breed en 197 cm hoog. De dikte van de muur is hier 28 cm. Deze toegang bevindt zich in de oostelijke muur van Ruimte 7. De niet originele deur draait open in de richting van Ruimte 7. Daarin bevindt zich nog een bord van de Civiele Bescherming met souvenirs uit de Koude Oorlog.

Aandenken aan het gebruik door de civiele bescherming

Conclusie
Deze schuilkelder is een constructie van meer dan 10 m lang. De buitenmuren zijn vermoedelijk 40 cm dik terwijl de binnenmuren variëren tussen 23 en 28 cm dik. De dikte van de dakplaat schatten we uit het verschil tussen de hoogte van de nooduitgang (2,98 m) en de gemiddelde hoogte van de schuilkelder (2,10 cm). Deze eenvoudige rekensom (88 cm) samen met de dikte van de bestrating boven de kelder (gemiddeld 20 cm) laat ons een dakdikte tussen de 50 en 60 cm vermoeden.

Door het langer gebruik van deze schuilkelder door de Civiele Bescherming zijn er minder originele elementen aanwezig dan in die van Ursel. Toch zijn de vloertegels en de tegels van het sanitair blok dezelfde, wellicht behoorden ze tot eenzelfde bestelling.

In geen enkele  ruimte is een afvoer voor water voorzien. De grond nabij de kerk van Knesselare is dus minder nat dan die in Urseldorp. Maar het grote verschil met de variant in Ursel is het ontbreken van echt versterkte elementen. Geen enkele deur is zwaar verstevigd of toont sporen ervan. Mogelijk zijn de oorspronkelijke zware metalen deuren door houten exemplaren vervangen. Verder beschikt de kelder over een centrale gang in plaats van over geschrankte toegangen tussen de ruimtes zoals in Ursel. Dit laatste aspect maakt het plausibel dat deze bunker vooral voor de burgers was opgetrokken.

David Vanhee

Aanzet van het onderzoek

Immo Danneels nv en Green Corner nv plannen de aanleg van een verkaveling van 40 loten (2,7 ha) aan de Sint-Hubertstraat te Petegem-aan-de-Leie (Deinze). Het terrein wordt in het zuidwesten begrensd door de Kattenbeek, die meer naar het noorden uitmondt in de Leie.

Voorafgaand aan de aanleg van de verkaveling werd tussen 27 en 29 april 2011 een vooronderzoek met proefsleuven uitgevoerd door All-Archeo bvba. Gezien er archeologsiche sporen werden aangetroffen tijdens dit vooronderzoek, werd er een op een deel van het terrein (circa 0,86 ha) een vlakdekkende opgraving uitgevoerd. Ook dit onderzoek werd uitgevoerd door All-Archeo bvba.

Vooronderzoek met proefsleuven

Tijdens dat vooronderzoek werden 19 sleuven aangelegd, waarin 110 mogelijke archeologische sporen werden geregistreerd. Het gaat om greppels, paalkuilen en kuilen.

Sleuvenplan van het vooronderzoek in de Sint-Hubertstraat

De aangetroffen greppels hebben een lichte bruingrijze tot grijsbruine gevlekte vulling en hebben doorgaans een noord-zuid tot noordoost-zuidwest oriëntatie. Deze laatste oriëntatie is evenwijdig aan de Sint-Hubertstraat.

Twee greppels vallen op door hun ligging te midden van een palencluster (zie verder) in het kijkvenster tussen werkput 14 en 15. Ze lopen lichtjes naar elkaar toe en zijn gelijkaardig van uitzicht. Op basis van vondstmateriaal kunnen ze gedateerd worden in de volle middeleeuwen tot nieuwe tijd. Opvallend is dat ze gelijklopen met de oriëntatie van de aanwezige palenrijen.

Bij het onderzoek werden acht kuilen aangetroffen. Drie zijn onregelmatig van vorm, twee zijn rechthoekig en drie zijn rond. Ze hebben allen een bruine of bruingrijze gevlekte vulling. Spoor 7 en werkput 7 valt op door de grote hoeveelheid houtskool. Mogelijk gaat het om een brandrestengraf. De kuil die er net naast ligt, spoor 6, valt op door zijn grootte. Met circa drie meter diameter is hij beduidend groter dan de overige kuilen. Een boring toonde aan dat de kuil ca. 67 cm diep is.

Mogelijk brandrestengraf (S7) in werkput 7.

De aangetroffen paalsporen vertonen een gelijkaardige vulling als bij de greppels, met een grijsbruin tot bruingrijs gevlekt uitzicht. De vorm is meestal rond of rechthoekig. Enkele zijn eerder onregelmatig van vorm. Ze werden voornamelijk aangetroffen in werkputten 7, 10, 13, 14 en 15.

Een van de ronde paalsporen (S4A) aangetroffen in werkput 13.

De grootste cluster van paalsporen is deze in het kijkvenster tussen werkput 14 en 15. Het gaat om een negentiental paalsporen, waarin een huisplattegrond gezien kan worden (zie verder). Vier paalsporen in deze cluster vallen op door hun vulling die eerder grijsgeel gevlekt is. Deze sporen zijn tevens de grootste sporen van de cluster. Het gaat mogelijk om dakdragende palen.

Zicht op het kijkvenster aangelegd ter hoogte van werkput 15, met de aangetroffen palencluster en greppelstructuren.

Mogelijke dakdragende palen (S8-10) ter hoogte van de palencluster in werkput 15.

Vondsten plaatsen deze structuur in de volle of late middeleeuwen. Het is niet duidelijk of greppels WP14S5 en WP15S7 iets te maken hebben met deze structuur, al is het frappant dat deze parallel lopen aan de palenrijen.

De drie kleine rechthoekige paalsporen in werkput 7 zijn op basis van hun vulling waarschijnlijk recent te noemen. In werkput 13 bevinden zich nog drie ronde paalsporen, die zich door hun donkerdere vulling onderscheiden van de rest.

Tot slot werden nog een aantal verstoringen aangetroffen, vooral te situeren in het zuidoosten en het noordoosten van het terrein, aansluitend aan de bestaande bebouwing. Ze hebben een donkere bruingrijze tot grijsbruine vulling en bevatten heel wat bouwpuin in het noordoosten en manifesteren zich als een gecompacteerde zone in het zuidoosten.

Besluit

Uit onderzoek van het aangetroffen vondstmateriaal en de aanwezige sporen en structuren die hieruit reeds afgeleid konden worden, is gekomen tot de afbakening van een site. Deze omvat bewoningssporen die vermoedelijk te dateren zijn in de volle of late middeleeuwen. Verder omvat de site mogelijk ook een brandrestengraf.

Het archeologisch vooronderzoek op de terreinen van Immo Danneels en Green Corner nv toonde de aanwezigheid van greppels, kuilen, paalsporen en verstoringen aan. Aan de hand van de evaluatie van de aangetroffen sporen en structuren, werd een site afgebakend. Deze kan in de volle of late middeleeuwen gedateerd worden. Verder omvat het tevens een mogelijk brandrestengraf.

Op basis van deze vaststellingen werd een vervolgonderzoek aanbevolen, gezien een bewaring in situ geen optie was. De zone die afgebakend werd voor vervolgonderzoek beslaat ca. 0,86 ha.

Archeologisch onderzoek

Gefaseerd grondplan. Groen: metaaltijden Blauw: Romeinse tijd Paars: middeleeuwen Rood: nieuwe of nieuwste tijd

1. Bewoningssporen uit de ijzertijd

Bij de opgraving konden een aantal elementen vastgesteld worden van een erf uit de ijzertijd. In de eerste plaats gaat het om een gebouwplattegrond. Deze bevond zich slechts gedeeltelijk binnen de onderzoekszone en is wellicht verstoord bij de aanleg van de spoorwegberm naast het terrein. Ten oosten van deze gebouwplattegrond bevond zich een waterkuil en konden een achttal spijkers vastgesteld worden.

De breedte van de noordwest-zuidoost georiënteerde plattegrond bedroeg circa 7,20 m. De paalsporen van de basisstructuur hebben een diameter van circa 80 cm en een bewaarde diepte van 64 tot 70 cm. De vulling is lichtgrijs gevlekt. De oriëntatie van de plattegrond sluit aan bij die van de aangetroffen spijkers. Gezien slechts enkele sporen van het gebouw konden gedocumenteerd worden, is het niet mogelijk verder inzicht te krijgen in het gebouwtype.

Gedeeltelijk bewaarde ijzertijdplattegrond.

Op vlak van oriëntatie hebben vijf spijkers een noordwest-zuidoost oriëntatie  en drie spijkers eerder een noord-zuid oriëntatie. De lengtes van de zijden varieert tussen 2 en 4 m. De sporen zijn rond van vorm, met een diameter tussen 25 en 45 cm en een bewaarde diepte van 12 tot 38 cm. De vulling is donkergrijs gevlekt. In één spoor werd een wandfragment handgevormd aardewerk aangetroffen, evenals twee fragmenten huttenleem. Een ander spoor leverde een wandfragment handgevormd aardewerk op.

Centraal in het noorden van het onderzoeksterrein werd een waterkuil vastgesteld. Deze wordt doorsneden door een recentere greppel. Wellicht kan dit spoor gerelateerd worden aan de aangetroffen plattegrond uit de ijzertijd. De kuil heeft een diameter van 3,7 m en een diepte van 95 cm. De vulling bestaat uit twee opvullingspakketten: het onderste pakket is donkergrijs en enigszins gelaagd en het bovenste pakket is homogeen grijs. Het onderste opvullingspakket lijkt gevormd door het traag dichtslibben van de waterkuil, terwijl het bovenste pakket kan gerelateerd worden aan de dempingsfase.

De waterkuil leverde verschillende vondsten op. Er werd een randfragment, een wandfragment en een bodemfragment in handgevormd aardewerk aan het oppervlak aangetroffen samen met een fragment van een maalsteen. In het bovenste pakket werden zeven wandfragmenten handgevormd aardewerk aangetroffen, evenals nog twee fragmenten van een maalsteen. Tot slot leverden het onderste pakket nog negen wandfragmenten handgevormd aardewerk op en nog 20 fragmenten van een maalsteen.

2. Begravingssporen uit de ijzertijd of Romeinse tijd

Tijdens het onderzoek werd een rechthoekig brandrestengraf aangetroffen, dat in de ijzertijd of in de Romeinse tijd kan gedateerd worden. Het graf bevindt zich in het zuiden van het onderzoeksgebied.

Het heeft afmetingen van 1,4 x 3,3 m en is noordoost-zuidwest georiënteerd. De vulling bestond uit twee lagen: de bovenste laag is een zwartbruin opvullingspakket, de onderste laag is een zwarte houtskoollens. De kuil is slechts 15 cm diep bewaard. Het spoor leverde geen vondstmateriaal op. De vulling werd volledig uitgezeefd, in functie van verder natuurwetenschappelijk onderzoek. De 14C-datering op het houtskool is in uitvoering en kan meer duidelijkheid brengen over de exacte datering van dit spoor.

Brandrestengraf.

Brandrestengraven komen zowel in kleine grafveldjes als geïsoleerd voor. Mogelijk kunnen ze geïnterpreteerd worden als veldgraven. Bijgiften komen slechts sporadisch voor. De graven zijn niet georiënteerd volgens één bepaalde richting. Ook in de afmetingen van de kuilen zit heel wat variatie (LALOO 2009: 364). Het profiel van het graf op de site in Deinze sluit met zijn rechte wanden en vlakke bodem aan bij de meest voorkomende graven, zoals aangetroffen op de site Evergem – Kluizendok (LALOO 2009: 328-334), maar is duidelijk veel ondieper bewaard. Met zijn afmetingen van 3,3 x 1,4 m is het graf vrij groot. Er zijn tot nog toe slechts weinig brandrestengraven aangetroffen, die afmetingen hebben die veel groter zijn dan 2 x 1 m. (LALOO 2009: 334) Andere geïsoleerde brandrestengraven werden in de regio onder meer aangetroffen in Evergem – Ralingen/Schoonstraat (VAN DE VIJVER 2009: 75-79), Evergem – Koolstraat (DE LOGI 2009: 135-137) en Knesselare – Aquafintracé. (HOORNE 2006: 25-26) Het gaat doorgaans om een rechthoekige graven, maar in het geval van Knesselare, ook om een rond graf. Doorgaans bevindt er zich weinig tot geen botmateriaal in de graven (LALOO 2009: 328-334; DE LOGI 2009: 135-137), wat ook op de site in Deinze het geval bleek.

3. Bewoningssporen uit de middeleeuwen

De grootste concentratie aan middeleeuwse sporen bevindt zich in het noorden van het onderzoeksterrein. Aan de volle middeleeuwen kunnen twee gebouwplattegronden toegewezen worden van een drieschepig, bootvormig type. Wellicht kunnen een aantal van de aangetroffen spijkers eerder gerelateerd worden aan deze woongebouwen. Ook zijn er een aantal greppels aanwezig, die mogelijk het erf afbakenden.

Grondplan en doorsnedes van middeleeuwse gebouwplattegrond 1.

In het oosten van de onderzoekszone is een noordwest-zuidoost georiënteerde gebouwplattegrond aanwezig. De plattegrond is driebeukig, met afmetingen van minimaal 8,4 x 15,2 m. Het gebouw is slechts gedeeltelijk bewaard: enerzijds zijn de sporen ondiep bewaard of zelfs volledig verdwenen; anderzijds is het uiteinde aan de oostzijde vergraven door een recentere perceelsgracht. De paalsporen zijn doorgaans donkergrijs, licht gevlekt en vierkant tot ovaal van vorm, met een diameter tussen 50 en 150 cm. De bewaarde diepte varieert tussen 10 en 46 cm.

Het vondstmateriaal omvat voornamelijk gedraaid grijs aardewerk. Het opvallendste is een randfragment van een kogelpot, die gedateerd kan worden van het einde van de 10de tot de eerste helft van de 13de eeuw. Op de schouder is decoratie aangebracht in de vorm van vierkantjes, met behulp van een radstempel. Naast gedraaid grijs aardewerk werden ook enkele fragment handgevormd aardewerk aangetroffen. Een enigszins vergelijkbare gebouwplattegrond werd aangetroffen op de site Zomergem – Rijvers. Deze heeft eveneens een noordoost-zuidwest oriëntatie. (BRUGGEMAN 2011)

Een tweede plattegrond, die wellicht ook in de volle middeleeuwen gedateerd kan worden, bevindt zich in het noordwesten van het onderzoeksterrein en is noordwest-zuidoost georiënteerd. Vondstmateriaal ontbreekt volledig. Ook hier is de plattegrond slechts gedeeltelijk bewaard ten gevolge van een latere perceelsgracht. Het gebouw heeft een bewaarde breedte van 10,1 m en een bewaarde lengte van 8,5 m. Evenals de eerste plattegrond, lijkt dit gebouw driebeukig en bootvormig te zijn. De palen van de draagstructuur hebben een diameter van maximaal 1 m en een bewaarde diepte van maximaal 58 cm.

Grondplan en doorsnedes van middeleeuwse gebouwplattegrond 2.

De twee aangetroffen middeleeuwse gebouwplattegronden kennen verschillende parallellen in de regio. Op de site Evergem – Ralingen/Schoonstraat werden een aantal vrij volledige gelijkaardige driebeukige volmiddeleeuwse gebouwen aangetroffen. Slechts één van de twee plattegronden op de site in Deinze leverde dateringsmateriaal op. Dit laat een datering toe tussen de 10de en het begin van de 13de eeuw. Gelijkaardige plattegronden in de regio worden gedateerd tussen de 10de en de 12de eeuw. (VAN DE VIJVER 2009: 34-40)

De buitenste palenrijen van de dubbele wandpalen, die de twee zijbeuken omvatten, zijn vaak kleiner en minder zwaar ingezet. Dit kan duidelijk gezien worden bij een gebouwplattegrond aangetroffen op de site Evergem-Koolstraat. (DE LOGI 2009: 145-147) Ook bij de site in Deinze zijn bij beide gebouwen de buitenste palenrijen minder diep ingezet – voor zover dit nog kon vastgesteld worden – als gevolg van de verstoring door recentere grachtstructuren. Dit verklaart wellicht waarom bij de eerste plattegrond één van de buitenste palenrijen niet meer bewaard is.

Op vlak van oriëntatie sluiten de aangetroffen middeleeuwse gebouwplattegronden aan op de meest courante richtingen in de regio. Naar analogie met de eerste gebouwplattegrond werd onder meer een noordoost-zuidwest oriëntatie vastgesteld in Evergem-Ralingen (VAN DE VIJVER 2009: 34-40). De oriëntatie van de meeste plattegronden op de site Evergem-Koolstraat (DE LOGI 2009: 145-147) en Aalter-Manewaarde (DE SMAELE 2009) hebben, evenals de tweede gebouwplattegrond op de site in Deinze, een oost-west oriëntatie.

Het middeleeuwse erf wordt mogelijk afgebakend door een greppel. Deze greppel heeft een lichte noordwest – zuidoost oriëntatie en een zwartgrijze vulling. Mogelijk werd het erf vergroot met de aanleg van  twee andere greppels. Deze hebben dezelfde oriëntatie en zijn ongeveer even breed. Uit een van deze greppels is een randfragment rood geglazuurd aardewerk van een bord afkomstig. Dit fragment is te dateren in de late middeleeuwen of nieuwe tijd.

4. Sporen uit de nieuwe en nieuwste tijd

Uit de nieuwe en nieuwste tijd kon een palenrij, wellicht afkomstig van een noordoost-zuidwest georiënteerde afsluiting vastgesteld worden. Deze afsluiting kon over een afstand van 71 m gevolgd worden. De paalsporen zijn los van vulling en zijn vierkant tot rond van vorm. Ze hebben doorgaans een diameter kleiner dan 10 cm en zijn slechts enkele centimeter diep bewaard. De tussenafstand tussen de paaltjes bedraagt 1,6 m. Daarnaast bestaan de sporen voornamelijk uit perceelsgreppels, in hoofdzaak te plaatsen in de nieuwe tijd. De perceelsgreppels hebben doorgaans een noordwest-zuidoost tot noordoost-zuidwest oriëntatie.

Vondstmateriaal omvat vooral steengoed (Siegburg, Raeren en Langerwehe), grijs gedraaid aardewerk, enkele scherven handgevormd aardewerk, ijzeren nagels en geglazuurd aardewerk.

Algemeen besluit

Bij de opgraving op de site Deinze – Sint-Hubertstraat werd een erf uit de ijzertijd vastgesteld. In de eerste plaats omvat het een noordwest-zuidoost georiënteerde gebouwplattegrond. Dit bevond zich slechts gedeeltelijk binnen de onderzoekszone en is wellicht verstoord bij de aanleg van de spoorwegberm. Ten oosten van deze gebouwplattegrond bevond zich een waterkuil, die naast aardewerk verschillende maalsteenfragmenten opleverde. Ook konden een achttal spijkers, met een noorwest-zuidoost of een noord-zuid oriëntatie worden herkend. Slechts twee ervan konden met enige zekerheid aan de ijzertijd toegewezen worden. Tijdens het onderzoek kon tevens een ondiep bewaard, rechthoekig brandrestengraf vastgesteld worden, te dateren in de ijzertijd of in de Romeinse tijd. Onderaan het spoor bevindt zich een houtskoolrijke lens, met daarboven een opvulpakket. Het spoor leverde geen vondstmateriaal op.

Aan de volle middeleeuwen kunnen twee gebouwplattegronden toegewezen worden van een drieschepig, bootvormig type. Het eerste gebouw kent een noordoost-zuidwest oriëntatie. De palen van de meest noordelijke beuk bleven niet bewaard. De tweede middeleeuwse gebouwplattegrond is noordwest-zuidoost georiënteerd, en leverde geen vondstmateriaal op. Ook zijn er een aantal greppels aanwezig, die mogelijk het erf afbakenden. De gebouwplattegronden sluiten aan bij de uit de regio gekende middeleeuwse voorbeelden.

Bibliografie

Bruggeman J., Derieuw M. & Reyns N., 2011, Archeologische opgraving Zomergem – Rijvers, Rapporten All-Archeo bvba 28, 99p.

De Logi A., Deconynck J.,  Vanholme N. & Reniere S., 2009, Archeologisch onderzoek Evergem – Koolstraat 1 oktober 2008 tot 10 juni 2009, KLAD-rapport 15, 176p.

Derieuw, M., N. Reyns & J. Bruggeman, 2011, Archeologisch vooronderzoek Petegem-aan-de-Leie (Deinze) – Sint-Hubertstraat, Bornem (Rapporten All-Archeo bvba 35).

Hoorne J., Vanhee D., Eggermont N. & Decorte J., 2006, Archeologische opvolging Aquafintracé Aalter-Brug – Knesselare fase 1 A. 3 november – 2 december 2005, KLAD-rapport 1, 35p.

Laloo P., De Clercq W., Perdaen Y. & Crombé P., 2009, Het Kluizendokproject. Basisrapportage van het preventief archeologisch onderzoek op de wijk Zandeken (Kluizen, gem. Evergem, prov. Oost-Vlaanderen). December 2005 – december 2009, UGent Archeologische Rapporten 20, 400p.

Van de Vijver M., Keppens K., Schynkel E. & Dalle S., 2009, Archeologisch onderzoek Evergem – Ralingen/Schoonstraat, 23 februari tot 26 juni 2009, KLAD-rapport 14, 92p.

De Smaele B. & De Langhe K.,  2009, Aalter Manewaarde (2008), http://www.deklad.be/aalter-manewaarde-2008.

Deze bijzondere archeologische site kan nu ook gratis worden bezocht door families, scholen en jeugdbewegingen. Je vindt de Hoge wal nabij het Sportcentrum Hoge Wal (Guldensporenlaan 34 Evergem-Ertvelde).

Je kan ook met de klas of de familie meer leren over de motte. Voor klassen van het 1e en 2e leerjaar of voor families met kinderen van 5 jaar kan je met het pakket “Wat een berg” aan de slag. Voor klassen van het 5e en 6e leerjaar of families met kinderen vanaf 8 jaar kan je het pakket “Het mottemysterie” downloaden. Beide vind je op de site over de Hoge wal.

Aan de hand van spelelementen en leuke zoekopdrachten ervaren de kinderen hoe het leven op de motte in de middeleeuwen er aan toe ging en ontdekken ze het raadselachtige geheim van de motte. De leerlingen van het eerste en tweede leerjaar onderzoeken op speelse en fantasierijke wijze de geschiedenis van de vroege middeleeuwen. Leerlingen van het vijfde en zesde leerjaar ontsluieren het raadselachtige geheim van de Motte.

De audiogids en het spelmateriaal kan je gratis afhalen in Sportcentrum Hoge Wal, Guldensporenlaan 34, Evergem-Ertvelde. De ontdekkingstocht duurt ongeveer 75 minuten.

Dit project kwam tot stand met de steun van Provinciebestuur Oost-Vlaanderen, COMEET, Erfgoedcel Meetjesland en de Vlaamse Overheid.

In de voormiddag vinden er informatiesessies plaats rond specifieke vondstencategorieën en een nieuwe dateringsmethode.

Voor de namiddag staan recent onderzoek in Oost-Vlaanderen en nieuwe inzichten op het programma.

Het centrale thema “militaria en versterkingen” richt zich op het leren herkennen van aanwijzingen van militaire aanwezigheid en de recentste inzichten over versterkingen uit de diverse periodes in Oost-Vlaanderen. Mede in het vooruitzicht van de Grote Oorlog wordt de nadruk op de recentere perioden gelegd, maar ook de late middeleeuwen en de tussenliggende periodes komen aan bod.

De Oost-Vlaamse Archeologiecontactdag is een organisatie van de Provincie Oost-Vlaanderen (dienst Erfgoed) en het Ename Expertisecentrum voor Erfgoedontsluiting vzw in samenwerking met het Verbond voor Oudheidkundig Bodemonderzoek in Oost-Vlaanderen (Vobov vzw) en het PAM Velzeke en Ename.

DATUM
Zaterdag 3 december 2011; vanaf 09u00.

LOCATIE
Lokalen van het Provinciaal administratief Centrum (PAC Het Zuid)
W. Wilsonplein 2
9000 Gent

INSCHRIJVING (tot en met woensdag 30 november)
Betalen na inschrijving via overschrijving op het rekeningnummer BE58-0682-4079-8079 van het Ename Expertisecentrum met vermelding van Naam + Archeologiecontactdag 2010 (Bank Swift-adres: GKCCBEBB voor buitenlandse verrichtingen).

De prijs voor deelname aan de contactdag bedraagt  7 euro voor een halve dag (zonder lunch) en 13 euro voor de volledige dag (lunch inbegrepen).

Als u ter plaatse betaalt wordt dit 10 euro voor een halve dag (zonder lunch) en 15 euro voor de volledige dag (lunch inbegrepen).

Er worden geen kosten aangerekend bij annulatie tot 2 dagen vóór de contactdag. Nadien worden de kosten in rekening gebracht door middel van een factuur.

VOORLOPIG PROGRAMMA

9u00 – 9u30 : Ontvangst met koffie

9u30 – 11u20 : Informatiesessies

OSL datering en de mogelijkheden voor de archeologie (D. Vandenberghe – UGent)

Het gebruik van handvuurwapens op het slagveld 1605-1800 (E. Wauters)

11u20 – 12u00 : Determinatie van materiaal

Steentijd (G. Noens – UGent)

Brons- en IJzertijdwapens (J. Bourgeois – UGent)

Romeins aardewerk en militaria (A. Verbrugge en R. Pede – SOLvA)

(post)Middeleeuws aardewerk (K. De Groote – AOE)

Middeleeuwse en post-middeleeuwse munten (L. Beeckmans – VOBOV)

Kogels, projectielen en wapens (E. Wauters)

Vondstmelding en -registratie (S. Mortier – AOE)

12u00 – 13u00 : Lunch

13u00 – 16u00 : Lezingen ‘Militaria en versterkingen’

Overzicht van de verdediging door de eeuwen heen (L. Bauters – Prov. O.Vl)

Het verdwenen laat-middeleeuwse kasteel van Aalter Woestijne. Een ongekend Bourgondisch steunpunt tussen Gent en Brugge (K. De Groote – AOE)

14u00 – 14u30 : Pauze

14u30 – 16u00 : Lezingen ‘Militaria en versterkingen’ – vervolg

Een poortgebouw van een Bourgondisch paleis (G. Stoops – DSA Gent)

Het blokhuis van de Mosselbank. Sporen van een laatmiddeleeuwse tijdelijke versterking in Vrasene (J. Van Vaerenbergh – ADW)

Wereldoorlogarcheologie in het KLAD gebied (D. Vanhee – KLAD)

16u00 : Slotwoord & Receptie

Slotwoord door gedeputeerde J. Dauwe